Wezwanie z urzędu skarbowego na przesłuchanie wygląda za każdym razem podobnie, a oznaczać może trzy zupełnie różne sytuacje procesowe. Świadek ma obowiązek stawić się i mówić prawdę, pod groźbą odpowiedzialności karnej. Podejrzany nie ma obowiązku ani mówić, ani mówić prawdy. Między tymi rolami przechodzi się czasem w trakcie jednej czynności, w tym samym pokoju i przy tym samym urzędniku. Poniżej wyjaśniam, jak odczytać wezwanie, zanim się na nie odpowie, i co w każdej z tych ról wolno, a czego nie.
Co musi zawierać wezwanie?
Pierwsza czynność nie polega na przygotowywaniu wyjaśnień, tylko na przeczytaniu samego wezwania. Jeżeli pochodzi ono od organu podatkowego i dotyczy postępowania podatkowego, kontroli podatkowej albo czynności sprawdzających, to musi wskazywać w jakiej sprawie, w jakim charakterze i w jakim celu wzywa się daną osobę, a także skutki prawne niezastosowania się do wezwania (art. 159 § 1 pkt 3 i 6 Ordynacji podatkowej). Jeżeli wezwanie pochodzi od finansowego organu postępowania przygotowawczego i dotyczy sprawy karnej skarbowej, stosuje się do niego przepisy Kodeksu postępowania karnego, bo art. 113 § 1 k.k.s. nakazuje stosować je odpowiednio w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe.
Co sprawdzić w pierwszej kolejności. Nazwę organu i sygnaturę, podstawę prawną wezwania, wskazany charakter wezwania oraz to, czy pismo mówi o postępowaniu prowadzonym w sprawie, czy przeciwko konkretnej osobie. Te cztery elementy przesądzają o tym, jakie prawa przysługują w trakcie czynności.
Trzy sytuacje, które na kopercie wyglądają tak samo
- Świadek w postępowaniu podatkowym lub w kontroli. Reżim wyznacza Ordynacja podatkowa. Organ może wezwać stronę albo inną osobę do złożenia wyjaśnień lub zeznań, jeżeli jest to niezbędne dla wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 155 § 1 Ordynacji).
- Świadek w postępowaniu karnym skarbowym. Reżim wyznacza Kodeks postępowania karnego stosowany przez art. 113 § 1 k.k.s. Obowiązki świadka są tu dalej idące, a sankcje surowsze.
- Podejrzany. Status ten powstaje z chwilą wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów i jego ogłoszenia albo z chwilą przystąpienia do przesłuchania w charakterze podejrzanego (art. 313 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Od tego momentu obowiązuje inny zestaw reguł.
Rozróżnienie to nie jest formalnością. Zeznania złożone w postępowaniu podatkowym bardzo często stanowią później podstawę ustaleń, na których opiera się wszczęcie postępowania karnego skarbowego, a następnie akt oskarżenia. Członek zarządu, który wypowiadał się przed organem podatkowym w imieniu spółki, bywa w kolejnym postępowaniu pociągany do odpowiedzialności osobiście.
Świadek: obowiązek stawiennictwa i obowiązek prawdy
Kodeks postępowania karnego formułuje to bez żadnych warunków.
Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania.
Art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego
Przed rozpoczęciem przesłuchania organ uprzedza świadka o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy, a w postępowaniu przygotowawczym świadek podpisuje oświadczenie, że został o tej odpowiedzialności uprzedzony (art. 190 k.p.k.). Podpis pod tym oświadczeniem to nie zwykła formalność, lecz moment, od którego każde słowo wypowiedziane do protokołu jest oceniane pod kątem odpowiedzialności za fałszywe zeznania.
Sankcje za niestawiennictwo są realne. W postępowaniu karnym skarbowym na świadka, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie, można nałożyć karę pieniężną do 3000 zł, a ponadto zarządzić jego zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie (art. 285 § 1 i 2 k.p.k.). Przy uporczywym uchylaniu się od złożenia zeznania kodeks przewiduje nawet aresztowanie na czas nieprzekraczający 30 dni (art. 287 § 2 k.p.k.). W postępowaniu podatkowym sankcją jest kara porządkowa, której górna granica w 2026 r. wynosi 3800 zł (art. 262 § 1 Ordynacji podatkowej w zw. z obwieszczeniem Ministra Finansów i Gospodarki z 13 sierpnia 2025 r., M.P. poz. 761); nakłada się ją postanowieniem, na które służy zażalenie.
Dwa uprawnienia świadka, o których najczęściej nikt nie wie
Obowiązek zeznawania nie jest bezwzględny. Kodeks postępowania karnego przewiduje dwa odrębne uprawnienia i myli się je nagminnie.
Odmowa zeznań w całości
Przysługuje osobie najbliższej dla oskarżonego, a także świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem (art. 182 § 1 i 3 k.p.k.). Prawo to trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. W postępowaniu podatkowym krąg osób uprawnionych określa art. 196 § 1 Ordynacji podatkowej i obejmuje małżonka strony, wstępnych, zstępnych, rodzeństwo, powinowatych pierwszego stopnia oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli.
Uchylenie się od odpowiedzi na poszczególne pytania
To uprawnienie ma znacznie szersze zastosowanie i w sprawach karnych skarbowych bywa rozstrzygające.
Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego
Odpowiednikiem tego przepisu w postępowaniu podatkowym jest art. 196 § 2 Ordynacji podatkowej, który pozwala świadkowi odmówić odpowiedzi także wtedy, gdy odpowiedź naruszałaby ustawowo chronioną tajemnicę zawodową. Organ poucza o obu tych uprawnieniach przed odebraniem zeznania (art. 196 § 3 Ordynacji).
Co to oznacza w praktyce. Osoba wezwana formalnie jako świadek, ale realnie zagrożona zarzutem, nie musi wybierać między kłamstwem a samooskarżeniem. Może zeznawać i konsekwentnie uchylać się od odpowiedzi na te pytania, które dotyczą jej własnego zachowania. Skorzystanie z tego uprawnienia wymaga jednak wskazania go do protokołu, a nie milczenia albo odpowiedzi wymijającej.
Podejrzany: prawo do milczenia i brak obowiązku mówienia prawdy
Zmiana roli procesowej odwraca reguły.
Oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia; może jednak bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień. O prawie tym należy go pouczyć.
Art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego
Do tego dochodzi zasada, zgodnie z którą oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 § 1 k.p.k.). Podejrzany nie odpowiada za to, że jego wyjaśnienia okazały się nieprawdziwe, bo przepisy o fałszywych zeznaniach dotyczą świadka, a nie osoby broniącej się przed zarzutem. Nie znaczy to, że wyjaśnienia niezgodne z materiałem dowodowym są dla niego obojętne, bo sąd oceni je swobodnie, a rozbieżności obniżą wiarygodność całej relacji.
Przed pierwszym przesłuchaniem organ ma obowiązek pouczyć podejrzanego na piśmie o całym katalogu uprawnień, w tym o prawie do odmowy wyjaśnień i do korzystania z pomocy obrońcy (art. 300 § 1 k.p.k.). W sprawach karnych skarbowych dochodzi pouczenie szczególne: finansowy organ postępowania przygotowawczego jest obowiązany pouczyć sprawcę także o prawie złożenia wniosku o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności (art. 142 § 2 k.k.s.). Ponadto na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy (art. 301 k.p.k.).
Moment, w którym świadek staje się podejrzanym
To jest najczęstszy scenariusz w sprawach karnych skarbowych i zarazem najbardziej kosztowny. Organ kieruje wezwanie do przesłuchania w charakterze świadka. Osoba wezwana stawia się sama, bez obrońcy, w przekonaniu, że chodzi o cudzą sprawę. W trakcie czynności organ ogłasza postanowienie o przedstawieniu zarzutów i przechodzi do przesłuchania w charakterze podejrzanego. Wyjaśnienia składane są wtedy bez znajomości akt, bez przygotowania i pod presją sytuacji.
Kolejność jest tu istotna. Postanowienie o przedstawieniu zarzutów wydaje się, jeżeli zebrane dane dostatecznie uzasadniają podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba. Jeżeli organ wzywa kogoś jako świadka, mimo że dysponuje już takim materiałem, to konstrukcja procesowa czynności jest wadliwa, a obrońca powinien to odnotować do protokołu i wykorzystać przy ocenie wartości dowodowej złożonych depozycji.
Siedem błędów, które kosztują najwięcej
- Złożenie obszernych wyjaśnień bez znajomości zgromadzonego materiału dowodowego.
- Rezygnacja z żądania pouczenia i wyjaśnienia treści przysługujących uprawnień.
- Niekorzystanie z prawa do odmowy wyjaśnień albo odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania.
- Przyznanie się do zarzucanego czynu przed zapoznaniem się z aktami sprawy.
- Podpisanie protokołu bez jego przeczytania i bez zgłoszenia uwag do treści zapisu.
- Niezgłoszenie wniosku o sporządzenie na piśmie uzasadnienia postanowienia o przedstawieniu zarzutów, do czego uprawnia art. 313 § 3 k.p.k.
- Niezażądanie przesłuchania z udziałem obrońcy, mimo że art. 301 k.p.k. daje takie prawo.
Co zrobić po odebraniu wezwania
- Nie ignorować terminu. Niestawiennictwo nie zamyka sprawy, tylko dokłada do niej karę pieniężną albo porządkową, a w postępowaniu karnym skarbowym otwiera drogę do zatrzymania i przymusowego doprowadzenia.
- Ustalić rolę procesową. Jeżeli wezwanie jej nie precyzuje, warto wystąpić do organu o wskazanie charakteru wezwania i podstawy prawnej jeszcze przed terminem czynności.
- Ocenić ryzyko własnej odpowiedzialności. Jeżeli okoliczności, o które organ będzie pytał, dotyczą rozliczeń, które prowadziła lub zatwierdzała osoba wezwana, sprawa zawsze wymaga wcześniejszej konsultacji.
- Zgłosić udział pełnomocnika albo obrońcy. W postępowaniu karnym skarbowym prawo do obrońcy jest bezsporne. W postępowaniu podatkowym udział pełnomocnika przy przesłuchaniu świadka bywa kwestionowany przez organ, dlatego wniosek o dopuszczenie do czynności składa się na piśmie i z wyprzedzeniem.
- Zabezpieczyć dokumenty. Chronologię zdarzeń, korespondencję z kontrahentem i dokumentację księgową warto uporządkować przed czynnością, a nie po niej.
Najczęstsze pytania
Tak. Obowiązek stawiennictwa jest niezależny od tego, co świadek pamięta i czy ma wiedzę o okolicznościach sprawy. Ocena przydatności zeznania należy do organu, a nie do wzywanego. Brak wiedzy podaje się do protokołu.
Odmowa zeznań w całości przysługuje tylko wąsko określonym osobom. Natomiast z odpowiedzi na konkretne pytanie można się uchylić zawsze, gdy odpowiedź mogłaby narazić świadka lub osobę mu najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe (art. 183 § 1 k.p.k., art. 196 § 2 Ordynacji podatkowej).
Co do zasady nie. Przepisy o odpowiedzialności za zeznanie nieprawdy dotyczą świadka. Podejrzany może odmówić wyjaśnień i odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania bez podania powodów, a jego wyjaśnienia podlegają wyłącznie swobodnej ocenie dowodów.
W postępowaniu karnym skarbowym tak. W postępowaniu podatkowym organ dopuszcza pełnomocnika co do zasady, choć zdarzają się odmowy, a orzecznictwo sądów administracyjnych nie traktuje takiej odmowy jako czynności podlegającej odrębnemu zaskarżeniu. Wniosek warto złożyć wcześniej i na piśmie.
Czynność przerywa się i żąda przesłuchania z udziałem obrońcy (art. 301 k.p.k.). Do protokołu wnosi się odmowę składania wyjaśnień do czasu zapoznania się z aktami sprawy oraz wniosek o pisemne uzasadnienie zarzutów.
Wstępną analizę wezwania i rozmowę o sytuacji procesowej prowadzę nieodpłatnie. Dopiero po zapoznaniu się z pismem i dokumentami da się powiedzieć, jaka rola procesowa grozi klientowi i jaka taktyka jest właściwa.
Rola procesowa rozstrzyga się przed przesłuchaniem, nie w jego trakcie
Jeżeli otrzymali Państwo wezwanie z urzędu skarbowego lub z urzędu celno-skarbowego, proszę przesłać jego skan przed terminem czynności. Ocena, czy chodzi o rolę świadka, czy o zarzuty, zajmuje zwykle jedną rozmowę i przesądza o tym, jak wygląda całe dalsze postępowanie. Wstępna analiza sprawy i pierwsze spotkanie są nieodpłatne.
