Zablokowany rachunek firmowy zatrzymuje działalność w ciągu jednego dnia: nie przechodzą przelewy do kontrahentów, nie wychodzą wynagrodzenia, nie regulują się składki. Pierwsze pytanie nie brzmi jednak, jak odblokować konto, tylko kto i na jakiej podstawie je zablokował. Środki na rachunku przedsiębiorcy mogą zostać zatrzymane w czterech różnych trybach, a każdy z nich ma inny organ, inny termin, inny środek zaskarżenia i inne warunki uchylenia. Poniżej opisuję, jak je rozróżnić, i co konkretnie robi się przy zabezpieczeniu majątkowym w postępowaniu karnym skarbowym.
Cztery tryby, które wyglądają identycznie na wyciągu
- Blokada rachunku podmiotu kwalifikowanego (STIR). Szef Krajowej Administracji Skarbowej żąda blokady na okres nie dłuższy niż 72 godziny, jeżeli analiza ryzyka wskazuje, że przedsiębiorca może wykorzystywać rachunek do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi (art. 119zv § 1 Ordynacji podatkowej). Termin ten można przedłużyć postanowieniem na czas oznaczony, nie dłuższy niż 3 miesiące (art. 119zw § 1 Ordynacji).
- Zabezpieczenie wykonania zobowiązania podatkowego. Organ podatkowy zabezpiecza zobowiązanie na majątku podatnika jeszcze przed terminem płatności, a nawet przed wydaniem decyzji wymiarowej, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że zobowiązanie nie zostanie wykonane (art. 33 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej). W decyzji określa się przybliżoną kwotę zobowiązania.
- Egzekucja administracyjna. Zajęcie rachunku następuje na podstawie tytułu wykonawczego w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a więc wtedy, gdy istnieje już wymagalna zaległość.
- Zabezpieczenie majątkowe w sprawie karnej skarbowej. Podstawą jest art. 291 § 1 Kodeksu postępowania karnego stosowany przez art. 113 § 1 k.k.s., w powiązaniu z art. 131 k.k.s. To jedyny z czterech trybów, który wymaga uprzedniego postawienia zarzutów.
Co to oznacza w praktyce. Pierwsza czynność polega na ustaleniu, który to tryb, bo od tego zależy wszystko dalsze: adresat pisma, termin, rodzaj środka zaskarżenia i argumentacja. Informację o podstawie blokady bank przekazuje na wniosek posiadacza rachunku, a przy zabezpieczeniu majątkowym podstawą jest doręczane postanowienie. Zdarza się, że w jednej sprawie działają dwa tryby równolegle.
Zabezpieczenie majątkowe: kiedy w ogóle jest dopuszczalne
Instytucja ta służy zapewnieniu wykonalności przyszłego orzeczenia. Zabezpieczyć można grzywnę, przepadek, ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów lub korzyści majątkowej, obowiązek zwrotu korzyści majątkowej, a w sprawach karnych skarbowych dodatkowo uiszczenie należności publicznoprawnej uszczuplonej czynem zabronionym (art. 131 § 1 k.k.s.). Warunkiem jest uzasadniona obawa, że bez zabezpieczenia wykonanie orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione.
Najważniejsze ograniczenie dotyczy jednak nie przesłanek, lecz kolejności czynności. Zabezpieczenie na mieniu podejrzanego wymaga uprzedniego wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów. W doktrynie ujmuje się to jednoznacznie.
Niedopuszczalna jest zatem sytuacja, w której organ wydaje postanowienie o zabezpieczeniu majątku przed wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów.
Odrębną podstawą jest tymczasowe zajęcie mienia ruchomego osoby podejrzanej, jeżeli zachodzi obawa usunięcia tego mienia (art. 132a k.k.s. oraz art. 295 § 1 k.p.k.). Jest ono ograniczone czasowo: upada, jeżeli w ciągu 7 dni od jego dokonania nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym (art. 295 § 4 k.p.k.).
Czego wymaga się od treści postanowienia
Postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym wydaje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator (art. 293 § 1 k.p.k.). W sprawach karnych skarbowych prowadzonych przez finansowy organ postępowania przygotowawczego uprawnienia te wykonuje ten organ, a organem wykonującym zabezpieczenie jest naczelnik urzędu skarbowego (art. 179 § 1 k.k.s.). Kodeks stawia treści postanowienia konkretne wymagania.
W postanowieniu określa się kwotowo zakres i sposób zabezpieczenia, uwzględniając rozmiar możliwej do orzeczenia w okolicznościach danej sprawy grzywny, środków karnych, przepadku lub środków kompensacyjnych. Rozmiar zabezpieczenia powinien odpowiadać jedynie potrzebom tego, co ma zabezpieczać.
Art. 293 § 2 Kodeksu postępowania karnego
Z tego przepisu wynikają dwa realne zarzuty. Po pierwsze, brak kwotowego określenia zakresu zabezpieczenia, poza wyjątkiem dotyczącym zajętego przedmiotu podlegającego przepadkowi. Po drugie, rozmiar oderwany od realnie grożącej sankcji, na przykład zabezpieczenie całego salda rachunku w sprawie, w której górna granica grzywny jest wielokrotnie niższa. Postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym stanowi tytuł wykonawczy już z chwilą wydania (art. 293 § 5 k.p.k.), więc zwlekanie z reakcją nie daje niczego.
Uchylenie z urzędu. Zabezpieczenie majątkowe należy niezwłocznie uchylić w całości lub w części, jeżeli ustaną przyczyny, wskutek których zostało zastosowane w określonym rozmiarze, albo powstaną przyczyny uzasadniające jego uchylenie choćby w części (art. 291 § 4 k.p.k.). Wniosek o częściowe uchylenie, poparty dokumentacją pokazującą uszczuplenie mniejsze niż przyjął organ, bywa skuteczniejszy niż samo zażalenie.
Zażalenie: termin, sąd i to, co naprawdę się w nim pisze
Na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie (art. 293 § 3 k.p.k.). Termin wynosi 7 dni od daty doręczenia postanowienia (art. 460 k.p.k.). Zażalenie na postanowienie wydane w postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje sąd; jeżeli postanowienie wydał organ prowadzący postępowanie przygotowawcze inny niż prokurator, zastosowanie znajdują art. 465 § 2 i 3 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.
Jak argumentować w zażaleniu?
- Brak podstawy podmiotowej. Zabezpieczenie nastąpiło przed przedstawieniem zarzutów albo objęło mienie osoby, której zarzutów nie postawiono i która nie została pociągnięta do odpowiedzialności posiłkowej.
- Brak uzasadnionej obawy. Organ nie wykazał, dlaczego wykonanie przyszłego orzeczenia miałoby być niemożliwe albo znacznie utrudnione. Sama wysokość uszczuplenia takiej obawy nie tworzy, zwłaszcza przy przedsiębiorcy z trwałym majątkiem i regulowanymi zobowiązaniami.
- Nadmierny rozmiar. Zabezpieczenie przekracza to, co realnie może zostać orzeczone, albo nie zostało określone kwotowo wbrew art. 293 § 2 k.p.k.
- Nieproporcjonalność skutków. Zajęcie rachunku bieżącego niszczy przedsiębiorstwo, z którego ma zostać zaspokojona przyszła należność. Zabezpieczenie na nieruchomości przez zakaz zbywania i obciążania (art. 292 § 2 k.p.k.) realizuje ten sam cel bez zatrzymywania działalności.
Kiedy zabezpieczenie upada
- Zabezpieczenie środków karnych. Upada, gdy nie zostanie prawomocnie orzeczony przepadek przedmiotów lub ściągnięcie ich równowartości pieniężnej albo przepadek korzyści majątkowej lub ściągnięcie jej równowartości (art. 132 § 1 zdanie pierwsze k.k.s.).
- Zabezpieczenie należności publicznoprawnej. Upada, jeżeli w ciągu 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie nie zostanie wszczęta egzekucja dla ściągnięcia tych należności (art. 132 § 1 zdanie drugie k.k.s.).
- Zasada ogólna z Kodeksu postępowania karnego. Zabezpieczenie upada, gdy nie zostanie prawomocnie orzeczone żadne z rozstrzygnięć wskazanych w art. 291 § 1 i 3 k.p.k., a powództwo o zabezpieczone roszczenie nie zostanie wytoczone przed upływem 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia (art. 294 § 1 k.p.k.).
- Tymczasowe zajęcie. Upada po 7 dniach, jeżeli nie zapadnie postanowienie o zabezpieczeniu (art. 295 § 4 k.p.k.).
Przymusowy zarząd przedsiębiorstwa
Osobnym i znacznie dalej idącym środkiem jest zabezpieczenie przez ustanowienie przymusowego zarządu przedsiębiorstwa i wyznaczenie zarządcy spośród osób posiadających licencję doradcy restrukturyzacyjnego (art. 292a § 1 k.p.k.). W postępowaniu przygotowawczym postanowienie wydaje prokurator, ale podlega ono zatwierdzeniu przez sąd, o które prokurator występuje najpóźniej w ciągu 7 dni, a sąd rozstrzyga w ciągu 7 dni od przekazania mu postanowienia (art. 292a § 2 i 3 k.p.k.). Zabezpieczenie upada z chwilą uprawomocnienia się postanowienia sądu o odmowie zatwierdzenia (art. 292a § 4 k.p.k.).
Właściciel lub osoba kierująca przedsiębiorstwem w jego imieniu może wnosić o wyłączenie określonych składników majątku lub praw majątkowych z zabezpieczenia, a na postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie (art. 292a § 9 i 10 k.p.k.).
Spółka, której nikt nie postawił zarzutów, a której mienie zajęto
W sprawach karnych skarbowych sprawcą jest osoba fizyczna, natomiast korzyść z czynu odnosi zwykle podmiot, w którego imieniu działała. Konstrukcją, która to spina, jest odpowiedzialność posiłkowa. Za karę grzywny wymierzoną sprawcy przestępstwa skarbowego czyni się odpowiedzialną posiłkowo osobę fizyczną, osobę prawną albo jednostkę organizacyjną, jeżeli sprawcą jest jej zastępca prowadzący jej sprawy jako pełnomocnik, zarządca, pracownik lub działający w jakimkolwiek innym charakterze, a zastępowany podmiot odniósł albo mógł odnieść z przestępstwa skarbowego jakąkolwiek korzyść majątkową (art. 24 § 1 k.k.s.).
Na mieniu podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej można zabezpieczyć karę grzywny, ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów, przepadek korzyści majątkowej, ściągnięcie jej równowartości oraz obowiązek zwrotu korzyści majątkowej (art. 131 § 3 k.k.s.). Jeżeli jednak wobec spółki nie wydano postanowienia o pociągnięciu do odpowiedzialności posiłkowej, podstawa do zajęcia jej mienia w tym trybie nie powstaje.
Co należy zrobić w pierwszym tygodniu
- Ustalić podstawę. Uzyskać postanowienie albo informację z banku o trybie i organie. Bez tego każda dalsza czynność jest zgadywaniem.
- Sprawdzić datę zarzutów. Porównać datę postanowienia o przedstawieniu zarzutów z datą postanowienia o zabezpieczeniu. Odwrotna kolejność to zarzut samodzielny.
- Policzyć realną sankcję. Ustalić górną granicę grożącej grzywny i wartość uszczuplenia przyjętą przez organ, a następnie porównać ją z kwotą zabezpieczenia.
- Złożyć zażalenie w terminie 7 dni i równolegle wniosek o uchylenie lub ograniczenie zabezpieczenia w trybie art. 291 § 4 k.p.k., wskazując składniki majątku, które zabezpieczają ten sam interes bez zatrzymywania działalności.
- Zabezpieczyć bieżące płatności. Przy blokadzie w trybie STIR przepisy pozwalają wystąpić o zgodę na wypłatę wynagrodzeń z umów o pracę zawartych co najmniej 3 miesiące przed blokadą oraz alimentów (art. 119zy § 1 Ordynacji podatkowej), a także o zwolnienie środków w szczególnie uzasadnionych przypadkach (art. 119zz § 1 pkt 2 Ordynacji). Przy zabezpieczeniu majątkowym analogicznego katalogu nie ma, dlatego wniosek o ograniczenie zakresu składa się od razu.
Najczęstsze pytania
W trybie karnym skarbowym nie. Zabezpieczenie majątkowe na mieniu podejrzanego wymaga uprzedniego wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów. Konto można natomiast zablokować wcześniej w trybie STIR albo zabezpieczyć zobowiązanie podatkowe na podstawie art. 33 Ordynacji podatkowej, ale to są inne instytucje i inne środki zaskarżenia.
Siedem dni od doręczenia postanowienia (art. 460 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Termin jest zawity, a postanowienie jest wykonalne od chwili wydania, więc zwłoka niczego nie odracza.
Nie powinno. Zakres określa się kwotowo, a rozmiar zabezpieczenia ma odpowiadać jedynie potrzebom tego, co ma zabezpieczać (art. 293 § 2 k.p.k.). Zajęcie przekraczające tę granicę jest podstawą zażalenia i wniosku o częściowe uchylenie.
Przy blokadzie w trybie STIR tak, po uzyskaniu zgody Szefa Krajowej Administracji Skarbowej, w granicach określonych w art. 119zy Ordynacji podatkowej. Przy zabezpieczeniu majątkowym w sprawie karnej skarbowej drogą jest wniosek o ograniczenie zakresu zabezpieczenia albo wskazanie innego składnika majątku.
Gdy zapadnie prawomocne orzeczenie, które go nie potwierdza, albo gdy upłyną terminy z art. 132 § 1 k.k.s. i art. 294 § 1 k.p.k. Niezależnie od tego organ ma obowiązek uchylić zabezpieczenie niezwłocznie, gdy ustaną przyczyny jego zastosowania.
Nie. Zabezpieczenie ocenia się według prawdopodobieństwa przyszłego orzeczenia, a nie według przesądzonej winy. Postanowienie o zabezpieczeniu nie przesądza wyniku postępowania i podlega samodzielnej kontroli sądu.
Przy zajętym rachunku liczy się pierwszy tydzień
Jeżeli rachunek Państwa firmy został zablokowany albo otrzymali Państwo postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym, proszę przesłać to postanowienie i informację z banku. Ustalenie trybu i terminu zaskarżenia zajmuje jedną rozmowę, a od niego zależy, czy da się jeszcze działać w postępowaniu, czy zostaje tylko egzekucja. Wstępna analiza sprawy i pierwsze spotkanie są nieodpłatne.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy karne skarbowe i obronę przedsiębiorców w postępowaniach organów Krajowej Administracji Skarbowej w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl
