Art. 157 KK: Średni i lekki uszczerbek na zdrowiu – co grozi i jak się bronić? Przewodnik prawny.

Czym jest uszczerbek na zdrowiu według Art. 157 KK?

Zgodnie z Art. 157 KK, odpowiedzialności karnej podlega ten, kto powoduje “naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia” trwający określony czas. Kluczowe jest tu rozróżnienie na dwa typy uszczerbku, oparte na długości trwania skutków czynu:

Średni uszczerbek na zdrowiu (Art. 157 § 1 KK):

Mówimy o nim, gdy naruszenie czynności narządu ciała (np. ręki, nogi, oka) lub rozstrój zdrowia (np. choroba, zaburzenia psychiczne wywołane zdarzeniem) trwa dłużej niż 7 dni.

Przykłady średniego uszczerbku na zdrowiu:

• Złamanie kości – np. złamanie nogi wymagające założenia gipsu na 6 tygodni, złamanie żebra skutkujące bólem przy oddychaniu przez kilka tygodni, złamanie ręki ograniczające zdolność do pracy.
• Zwichnięcie stawu – np. zwichnięcie barku, które wymaga kilkutygodniowej rehabilitacji i ogranicza sprawność kończyny, zwichnięcie kolana z uszkodzeniem więzadeł.
• Skomplikowane rany – głębokie rany cięte wymagające interwencji chirurgicznej (szycia) i dłuższego gojenia, rany szarpane po ataku psa wymagające kilkutygodniowego leczenia.
• Wstrząśnienie mózgu – skutkujące kilkutygodniowymi bólami głowy, zawrotami głowy czy zaburzeniami równowagi, wymagające hospitalizacji i okresowej niezdolności do pracy.
• Oparzenia II stopnia – obejmujące większą powierzchnię ciała, wymagające specjalistycznego leczenia, gojące się dłużej niż tydzień i pozostawiające przejściowe blizny.
• Utrata zębów – wybicie kilku zębów podczas pobicia, wymagające złożonego leczenia stomatologicznego (implanty, mosty).
• Uszkodzenie kręgosłupa – przemieszczenie dysku kręgosłupa skutkujące kilkutygodniowym bólem i ograniczeniem ruchomości, wymagające fizjoterapii.
• Uszkodzenie narządów wewnętrznych – np. stłuczenie nerki w wyniku kopnięcia, skutkujące krwiomoczem i bólem trwającym ponad tydzień, niewymagające jednak operacji.
• Zatrucie substancją toksyczną – np. umyślne dodanie do posiłku substancji powodującej wielodniowe problemy żołądkowo-jelitowe, wymagające hospitalizacji.
• Zaburzenia psychiczne – reakcja nerwicowa po napadzie, która wymaga leczenia psychiatrycznego trwającego dłużej niż 7 dni, objawiająca się napadami lęku, bezsennością i depresją.

Lekki uszczerbek na zdrowiu (Art. 157 § 2 KK):

Mamy z nim do czynienia, gdy naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwa nie dłużej niż 7 dni.

• Stłuczenia i siniaki – np. siniaki po uderzeniu podczas sprzeczki, które goją się w ciągu kilku dni, stłuczenie ramienia podczas szarpaniny.
• Powierzchowne rany – zadrapania, niewielkie rany cięte, które nie wymagają szycia i goją się szybko, np. draśnięcie nożem podczas kłótni.
• Skręcenie stawu – np. skręcenie kostki podczas szarpaniny, które ustępuje w ciągu 4-5 dni i nie wymaga unieruchomienia gipsem.
• Otarcia naskórka – powstałe np. wskutek przewrócenia ofiary na ziemię podczas sprzeczki, które goją się w ciągu kilku dni.
• Oparzenia I stopnia – zaczerwienienie skóry po oblaniu gorącą herbatą, które ustępuje w ciągu kilku dni bez interwencji medycznej.
• Krótkotrwałe bóle głowy – spowodowane np. uderzeniem w głowę podczas bójki, które ustępują samoistnie w ciągu 2-3 dni.
• Ból mięśni – wywołany np. szarpaniem, popychaniem podczas awantury, trwający kilka dni i ustępujący bez leczenia.
• Krótkotrwałe zawroty głowy – np. po policzkowaniu, które ustępują w ciągu doby bez konsekwencji zdrowotnych.
• Chwilowe zaburzenia widzenia – np. po uderzeniu w okolice oka, które ustępują bez trwałych następstw w ciągu kilku dni.
• Krótkotrwałe problemy żołądkowe – np. wymioty i biegunka spowodowane podaniem nieświeżego jedzenia, trwające kilka dni.

Kluczowy czynnik: Czas trwania skutków, a nie zwolnienia lekarskiego.

Należy podkreślić, że decydujący dla kwalifikacji prawnej jest rzeczywisty czas trwania naruszenia funkcji organu lub rozstroju zdrowia, a nie czas trwania zwolnienia lekarskiego (L4) czy pobytu w szpitalu, choć często mogą one być ze sobą powiązane. Oceny tej dokonuje się najczęściej na podstawie opinii biegłego lekarza powołanego w toku postępowania.

Nieumyślne spowodowanie uszczerbku (Art. 157 § 3 KK)

Art. 157 KK przewiduje również odpowiedzialność za nieumyślne spowodowanie średniego lub lekkiego uszczerbku na zdrowiu. Oznacza to, że sprawca nie chciał spowodować obrażeń, ale doszło do nich na skutek jego nieostrożności lub niedbalstwa, podczas gdy mógł i powinien był przewidzieć możliwość ich wystąpienia.

• Przykład: Pracownik budowlany nie zabezpieczył odpowiednio narzędzi na wysokości, jedno z nich spadło i uderzyło przechodnia, powodując rozcięcie głowy gojące się 10 dni (nieumyślny średni uszczerbek).
• Przykład: Kierowca samochodu zagapił się i lekko najechał na tył pojazdu poprzedzającego, powodując u pasażera tamtego auta ból karku utrzymujący się przez 4 dni (nieumyślny lekki uszczerbek).

Odpowiedzialność karna: Co grozi sprawcy?

Konsekwencje karne zależą od kwalifikacji czynu:

• Średni uszczerbek (Art. 157 § 1 KK): Sprawcy grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
• Lekki uszczerbek (Art. 157 § 2 KK): Sprawcy grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.
• Nieumyślny średni lub lekki uszczerbek (Art. 157 § 3 KK): Sprawcy grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Warto zaznaczyć, że sąd wymierzając karę, bierze pod uwagę wiele czynników, m.in. stopień winy, motywację sprawcy, jego wcześniejszą karalność, a także zachowanie po popełnieniu czynu (np. próby naprawienia szkody).

Jak ścigane są te przestępstwa?

Sposób wszczęcia postępowania karnego również różni się w zależności od rodzaju uszczerbku:

Średni uszczerbek na zdrowiu (§ 1): Przestępstwo jest ścigane z urzędu. Oznacza to, że organy ścigania (policja, prokuratura) mają obowiązek wszcząć i prowadzić postępowanie, gdy tylko dowiedzą się o możliwości popełnienia takiego przestępstwa (np. na skutek zawiadomienia od pokrzywdzonego, szpitala, świadka).

Lekki uszczerbek na zdrowiu (§ 2): Co do zasady, przestępstwo jest ścigane z oskarżenia prywatnego. To pokrzywdzony musi samodzielnie wnieść akt oskarżenia do sądu. Bez jego inicjatywy postępowanie karne się nie rozpocznie.

• • Wyjątek: Lekki uszczerbek jest ścigany z urzędu, jeśli pokrzywdzonym jest osoba najbliższa zamieszkująca wspólnie ze sprawcą (przemoc domowa) lub jeśli sprawca był już prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu popełnione na szkodę tej osoby. Prokurator może też objąć ściganiem z urzędu, jeśli wymaga tego interes społeczny.

Nieumyślny uszczerbek na zdrowiu (§ 3): Przestępstwo jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, że organy ścigania podejmą działania dopiero po złożeniu przez ofiarę formalnego wniosku o ściganie sprawcy.

Strategia obrony dla oskarżonego o przestępstwo z art. 157 KK

Jeśli jesteś oskarżony o spowodowanie uszczerbku na zdrowiu, warto rozważyć następujące strategie obrony:

1. Kwestionowanie związku przyczynowego – między Twoim działaniem a uszczerbkiem na zdrowiu pokrzywdzonego. Być może obrażenia powstały z innej przyczyny lub były efektem wcześniejszych schorzeń.
2. Powoływanie się na działanie w obronie koniecznej – jeśli uszczerbek powstał podczas odpierania bezpośredniego, bezprawnego zamachu na Ciebie lub inną osobę.
3. Dowodzenie nieumyślności czynu – jeśli nie miałeś zamiaru spowodować uszczerbku, a wynikł on z niezachowania należytej ostrożności.
4. Kwestionowanie kwalifikacji prawnej czynu – np. dowodzenie, że uszczerbek trwał krócej niż 7 dni i powinien być zakwalifikowany jako lekki, a nie średni.
5. Aktywne dążenie do ugody lub mediacji – wyrażenie skruchy, przeprosiny, naprawienie szkody i zadośćuczynienie pokrzywdzonemu mogą prowadzić do warunkowego umorzenia postępowania.

Roszczenia cywilne dla pokrzywdzonego

Niezależnie od postępowania karnego, osoba, która doznała uszczerbku na zdrowiu, może dochodzić roszczeń cywilnych:

1. Odszkodowanie – pokrywa rzeczywiste straty majątkowe, takie jak:
   • Koszty leczenia i rehabilitacji (wizyty lekarskie, leki, zabiegi)
   • Koszty transportu do placówek medycznych
   • Utracone zarobki w okresie niezdolności do pracy
   • Koszty opieki osób trzecich w okresie rekonwalescencji
   • Koszty specjalnej diety, jeśli była konieczna
2. Zadośćuczynienie – rekompensata finansowa za doznaną krzywdę niemajątkową:
   • Ból fizyczny związany z obrażeniami i leczeniem
   • Cierpienie psychiczne (strach, depresja, zaburzenia snu)
   • Pogorszenie jakości życia w okresie rekonwalescencji
   • Utrudnienia w życiu codziennym i realizacji pasji
3. Renta wyrównawcza – w przypadku trwałego zmniejszenia zdolności do pracy i zarobkowania na skutek uszczerbku.
4. Zwrot kosztów leczenia i rehabilitacji – które pokrzywdzony będzie musiał ponieść w przyszłości.

Co robić, gdy jesteś ofiarą uszczerbku na zdrowiu?

Odpowiednie udokumentowanie uszczerbku na zdrowiu ma kluczowe znaczenie dla późniejszego postępowania karnego i cywilnego. Oto praktyczne wskazówki:

1. Natychmiast zgłoś się do lekarza – wizyta lekarska jest fundamentem dokumentacji medycznej. Nawet jeśli obrażenia wydają się nieznaczne, profesjonalna ocena pozwoli na właściwą kwalifikację uszczerbku.
2. Szczegółowo opisz okoliczności zdarzenia – lekarzowi należy dokładnie wyjaśnić, w jaki sposób doszło do powstania obrażeń. Te informacje zostaną uwzględnione w dokumentacji medycznej.
3. Zbieraj całą dokumentację medyczną – zaświadczenia lekarskie, karty informacyjne ze szpitala, wyniki badań diagnostycznych (RTG, USG, tomografia), recepty, zwolnienia lekarskie powinny być starannie przechowywane.
4. Dokumentuj obrażenia fotograficznie – wykonaj zdjęcia widocznych obrażeń (siniaków, ran, otarć) w dobrym oświetleniu, z widoczną datą. Powtarzaj fotografowanie co kilka dni, aby udokumentować proces gojenia.
5. Prowadź dziennik dolegliwości – zapisuj codziennie występujące dolegliwości, ich nasilenie, przyjmowane leki i ich skuteczność. Takie notatki mogą być pomocne dla biegłego sądowego.
6. Zabezpiecz dowody rzeczowe – np. zniszczoną w wyniku zdarzenia odzież, która może świadczyć o sile uderzenia czy charakterze narzędzia.
7. Zidentyfikuj świadków zdarzenia – spisz dane kontaktowe osób, które były świadkami zdarzenia i mogą potwierdzić jego przebieg.
8. Zachowaj komunikację ze sprawcą – jeśli sprawca przyznaje się do winy w korespondencji SMS, e-mail czy w mediach społecznościowych, zachowaj te wiadomości jako dowód.

(Stan prawny na dzień 2 kwietnia 2025)

O ciężkim uszkodzeniu ciała przeczytasz więcej tutaj.