Zarzut oszustwa pojawia się dziś w bardzo różnych sprawach. Dotyczy wyłudzeń metodą na wnuczka, fałszywych sprzedaży w internecie, ale też przedsiębiorców, którzy nie zapłacili za towar, i wykonawców, którzy nie dokończyli budowy. Art. 286 k.k. obejmuje wszystkie te sytuacje, lecz nie każda strata pieniędzy jest przestępstwem. Poniżej wyjaśniam, kiedy zachodzi oszustwo, co za nie grozi, jak pokrzywdzony może odzyskać pieniądze i na czym polega obrona.
W pigułce
- Za oszustwo grozi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Przy mieniu powyżej 200 000 zł od roku do 10 lat.
- Oszustwo wymaga podstępu. Samo niezapłacenie albo niewykonanie umowy nie jest przestępstwem.
- Liczy się zamiar z chwili zawarcia umowy. Sprawca musi wtedy chcieć wprowadzić drugą stronę w błąd i uzyskać korzyść.
- Łatwowierność pokrzywdzonego nie zwalnia sprawcy. Nie ma znaczenia, że oszustwo dało się wykryć.
- Szkoda nie jest konieczna. Wystarczy rozporządzenie mieniem, które pogarsza sytuację pokrzywdzonego.
- Udostępnienie konta bankowego może skończyć się zarzutem. Pomocnikowi wystarczy, że godził się na oszustwo.
- Pokrzywdzony odzyska pieniądze w procesie karnym. Na jego wniosek sąd musi orzec obowiązek naprawienia szkody.
- Naprawienie szkody łagodzi karę. Nie prowadzi już jednak do umorzenia sprawy.
- Karalność przedawnia się po 15 latach. Dotyczy oszustwa z art. 286 § 1 k.k.
Odpowiedź w skrócie. Oszustwo popełnia ten, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie jej błędu albo wyzyskanie jej niezdolności do należytego pojmowania sytuacji (art. 286 § 1 k.k.). Grozi za to kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Jeżeli wartość mienia przekracza 200 000 zł, kara wynosi od roku do 10 lat (art. 294 § 1 k.k. i art. 115 § 5 k.k.).
Oszustwo z art. 286 k.k. Na czym polega
Przepis wymaga łącznie trzech elementów. Każdy z nich musi zostać udowodniony, a brak choćby jednego oznacza, że oszustwa nie było.
- Podstęp. Sprawca wywołuje u drugiej osoby fałszywy obraz sytuacji, wykorzystuje błąd, w którym ta osoba już tkwi, albo wykorzystuje to, że nie rozumie ona, co robi, na przykład z powodu wieku, choroby lub odurzenia. Podstępem jest też przemilczenie istotnej okoliczności.
- Rozporządzenie mieniem pod wpływem podstępu. Pokrzywdzony przelewa pieniądze, wydaje towar, podpisuje umowę albo zaciąga zobowiązanie. Musi to zrobić dlatego, że został oszukany. Gdyby znał prawdę, nie rozporządziłby mieniem albo zrobiłby to na innych warunkach.
- Cel w postaci korzyści majątkowej. Sprawca musi działać po to, żeby zyskać on sam albo ktoś inny (art. 115 § 4 k.k.). Oszustwo można popełnić tylko w zamiarze bezpośrednim. Nie wystarczy, że sprawca przewidywał problem i się na niego godził.
Dwie cechy oszustwa często zaskakują. Nie trzeba wykazać szkody. Wystarczy, że rozporządzenie pogorszyło sytuację majątkową pokrzywdzonego, na przykład zwiększyło ryzyko, że nie odzyska pieniędzy. Dlatego to, że sprawca zaczął spłacać dług, nie wyklucza oszustwa 1. Nie ma też znaczenia naiwność pokrzywdzonego. Sąd nie ocenia, czy oszukany mógł zauważyć podstęp, tylko czy druga strona zachowała się uczciwie 2.
Oszustwo jest przestępstwem bez względu na kwotę. Od wartości zależy natomiast wysokość kary i to, czy sprawa może zostać uznana za wypadek mniejszej wagi.
Co grozi za oszustwo. Kary z art. 286 i 294 k.k.
- Oszustwo podstawowe. Kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat (art. 286 § 1 k.k.). Tak samo karane jest żądanie pieniędzy za zwrot skradzionej rzeczy (art. 286 § 2 k.k.).
- Wypadek mniejszej wagi. Grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat (art. 286 § 3 k.k.). Przepis nie podaje kwoty. Sąd ocenia całość zdarzenia.
- Mienie znacznej wartości, czyli powyżej 200 000 zł. Kara od roku do 10 lat (art. 294 § 1 k.k.).
- Mienie o wartości większej niż pięciokrotność mienia wielkiej wartości. Kara od 3 do 20 lat. Mieniem wielkiej wartości jest mienie powyżej 1 000 000 zł (art. 294 § 3 k.k. i art. 115 § 6 k.k.).
- Mienie o wartości większej niż dziesięciokrotność mienia wielkiej wartości. Kara od 5 do 25 lat (art. 294 § 4 k.k.).
Przy oszustwie podstawowym sąd może zamiast więzienia orzec ograniczenie wolności albo grzywnę, jeżeli kara pozbawienia wolności nie byłaby surowsza od roku (art. 37a § 1 k.k.). Karę do roku można warunkowo zawiesić (art. 69 § 1 k.k.). Warunkowe umorzenie postępowania nie jest natomiast możliwe przy oszustwie z art. 286 § 1 k.k., bo przepis wyłącza je przy przestępstwach zagrożonych karą powyżej 5 lat (art. 66 § 2 k.k.). Pozostaje ono dostępne przy wypadku mniejszej wagi.
Oszustwo na szkodę osoby najbliższej jest ścigane tylko na wniosek pokrzywdzonego (art. 286 § 4 k.k.). Karalność oszustwa z § 1 przedawnia się po 15 latach (art. 101 § 1 pkt 2a k.k.).
Typowe oszustwa i wyłudzenia w 2026 r.
W każdym z tych scenariuszy działa ten sam mechanizm z art. 286 § 1 k.k. Poniżej sytuacje, z którymi najczęściej zgłaszają się zarówno pokrzywdzeni, jak i osoby, które usłyszały zarzut.
Metoda na wnuczka, na policjanta, na pracownika banku
Sprawcy dzwonią do osób starszych i podają się za członka rodziny w potrzebie, policjanta albo pracownika banku. Przekonują, że pieniądze trzeba przekazać kurierowi, przelać na bezpieczne konto albo oddać do rzekomego zabezpieczenia. To oszustwo w najczystszej postaci. Sądy karzą za nie surowo, zwłaszcza gdy działa zorganizowana grupa, a pokrzywdzonymi są osoby samotne i schorowane.
Sprzedaż w internecie bez wysłania towaru
Kupujący płaci za telefon, laptop albo bilety, a przesyłki nie otrzymuje. Oszustwem jest sytuacja, w której sprzedawca od początku nie miał towaru albo nie zamierzał go wysłać i ukrył to przed kupującym. Samo niewysłanie rzeczy po otrzymaniu przelewu nie wystarcza do skazania. Wyrok musi wskazywać, na czym polegało wprowadzenie kupującego w błąd 3. Jak rozpoznać nieuczciwe oferty, opisuję w artykule o oszustwach internetowych.
Fałszywy kupujący, link do płatności, przejęcie konta
Na portalach ogłoszeniowych sprawca podaje się za kupującego i przesyła link do odebrania pieniędzy. Strona wygląda jak bank albo firma kurierska, a sprzedający wpisuje dane logowania. Zależnie od przebiegu zdarzenia jest to oszustwo z art. 286 § 1 k.k. albo oszustwo komputerowe, czyli bezprawna ingerencja w dane informatyczne w celu osiągnięcia korzyści (art. 287 § 1 k.k.).
Inwestycje z gwarantowanym zyskiem
Platformy kryptowalutowe, rynek walut, lokaty w złocie. Sprawcy obiecują wysoki zysk i brak ryzyka, pokazują fikcyjne wyniki na koncie klienta i namawiają do kolejnych wpłat. Akceptacja regulaminu z ostrzeżeniem o ryzyku nie zwalnia z odpowiedzialności, jeżeli wcześniej klient został wprowadzony w błąd co do tego, na czym inwestycja polega.
Pożyczka, kredyt, leasing
Niespłacenie pożyczki samo w sobie nie jest przestępstwem. Oszustwem staje się wtedy, gdy dłużnik już przy jej zaciąganiu zataił, że jest niewypłacalny, albo podał fałszywe dane o zatrudnieniu i dochodach. Przedłożenie w banku fałszywego zaświadczenia jest dodatkowo odrębnym przestępstwem (art. 297 § 1 k.k.).
Udostępnienie konta bankowego albo danych firmy
Osoba, która za niewielką opłatę zakłada konto albo spółkę i przekazuje dostęp komuś innemu, często nie wie, do czego posłużą. Mimo to może odpowiadać za pomocnictwo do oszustwa. Pomocnikowi wystarczy zamiar ewentualny, czyli godzenie się na to, że konto zostanie użyte do przestępstwa 4.
Wyłudzenie odszkodowania
Upozorowanie wypadku, kradzieży albo zawyżenie szkody wobec ubezpieczyciela jest oszustwem. Kto celowo powoduje zdarzenie, żeby uzyskać odszkodowanie, odpowiada także z odrębnego przepisu o oszustwie ubezpieczeniowym (art. 298 § 1 k.k.).
Niezapłacona faktura albo niewykonana umowa. Oszustwo czy spór cywilny
To najważniejsza granica w sprawach o oszustwo. Niewykonanie umowy nie jest oszustwem, jeżeli w chwili jej zawierania druga strona nie była wprowadzana w błąd. Pobranie zaliczki, niewykonanie usługi i niezwrócenie pieniędzy to podstawa do pozwu, a nie do aktu oskarżenia 5.
Sytuacja zmienia się, gdy dłużnik ukrył przed kontrahentem coś, co przesądzało o możliwości wykonania umowy. Wykonawca, który podpisał umowę o roboty budowlane, zatajając, że jego firma jest faktycznie bankrutem z dużymi zaległościami wobec ZUS, odpowiada za oszustwo 6.
Sprawca rzadko przyznaje, że od początku nie zamierzał płacić. Sąd ustala więc zamiar na podstawie faktów. Ma przy tym prawo brać pod uwagę także to, co działo się po zawarciu umowy 7. Znaczenie mają przede wszystkim następujące okoliczności.
- Sytuacja finansowa w dniu zawarcia umowy. Czy dłużnik miał realne środki albo dochody, z których mógł zapłacić.
- Co wiedział kontrahent. Jeżeli wierzyciel znał problemy finansowe dłużnika i mimo to dalej go kredytował, trudno mówić o wprowadzeniu w błąd.
- Zachowanie po otrzymaniu pieniędzy. Kontakt z wierzycielem, próby spłaty i wyjaśnienia przyczyn opóźnienia działają inaczej niż zerwanie kontaktu i szukanie pretekstów.
- Skala zobowiązań. Zaciąganie kolejnych długów bez możliwości ich spłaty jest poważnym sygnałem ostrzegawczym dla sądu.
Dla pokrzywdzonego wynika z tego praktyczna wskazówka. Zawiadomienie o przestępstwie ma sens wtedy, gdy da się wskazać konkretny podstęp. Jeżeli sprawa sprowadza się do niezapłaconej faktury, szybszą drogą jest zwykle pozew albo nakaz zapłaty.
Jak odzyskać pieniądze po oszustwie
Pokrzywdzony ma w procesie karnym narzędzie, które pozwala uzyskać tytuł do egzekucji bez osobnego procesu cywilnego. Trzeba jednak z niego skorzystać w odpowiednim momencie.
- Wniosek o naprawienie szkody. Na wniosek pokrzywdzonego sąd skazujący musi orzec obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części (art. 46 § 1 k.k.). Wniosek można złożyć do zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej (art. 49a § 1 k.p.k.). Po tym terminie sąd może, ale nie musi, orzec o szkodzie z urzędu (art. 46 § 1 k.k.).
- Nawiązka. Gdy ustalenie wysokości szkody jest znacznie utrudnione, sąd może zamiast tego orzec nawiązkę do 200 000 zł (art. 46 § 2 k.k.).
- Reszta w procesie cywilnym. Orzeczenie w sprawie karnej nie zamyka drogi do dochodzenia pozostałej części roszczenia przed sądem cywilnym (art. 46 § 3 k.k.).
- Oskarżyciel posiłkowy. Pokrzywdzony może działać w procesie jako strona obok prokuratora (art. 53 k.p.k.). Oświadczenie trzeba złożyć przed rozpoczęciem przewodu sądowego (art. 54 § 1 k.p.k.).
Wysokość szkody może różnić się od kwoty, którą pokrzywdzony przekazał sprawcy. Sąd ustala ją osobno i uwzględnia na przykład to, co pokrzywdzony już odzyskał 8. Dlatego wniosek o naprawienie szkody warto poprzeć dokumentami, takimi jak potwierdzenia przelewów, korespondencja, umowa i rozliczenia częściowych spłat.
Po oszustwie liczy się czas. Transakcję trzeba od razu zgłosić w banku, a zawiadomienie złożyć na policji albo w prokuraturze. Warto zachować wszystkie wiadomości, numery telefonów, adresy stron i potwierdzenia płatności. Pieniądze przelane na konto osoby podstawionej szybko znikają, a im wcześniej organy ścigania dostaną dane rachunku, tym większa szansa na ich zabezpieczenie.
Naprawienie szkody przez podejrzanego. Co zmienia w sprawie
Kto usłyszał zarzut oszustwa, powinien wiedzieć, że dobrowolna spłata pokrzywdzonego ma realny wpływ na wyrok, ale inny niż kilka lat temu. Dawny przepis pozwalający umorzyć sprawę po naprawieniu szkody został uchylony (art. 59a k.k.).
- Nadzwyczajne złagodzenie kary. Sąd może wymierzyć karę poniżej dolnej granicy, gdy pokrzywdzony pojednał się ze sprawcą, szkoda została naprawiona albo strony uzgodniły sposób jej naprawienia (art. 60 § 2 pkt 1 k.k.). Liczą się także same starania o naprawienie szkody (art. 60 § 2 pkt 2 k.k.).
- Mediacja. Sprawę można skierować do postępowania mediacyjnego za zgodą obu stron (art. 23a § 1 k.p.k.). Pozytywny wynik mediacji albo ugodę sąd bierze pod uwagę przy wymiarze kary (art. 53 § 3 k.k.).
- Warunki zawieszenia kary. Zawieszając karę, sąd może zobowiązać skazanego do naprawienia szkody (art. 72 § 2 k.k.). Spłata przed wyrokiem pokazuje, że ten obowiązek zostanie wykonany.
Spłatę warto przeprowadzić w sposób udokumentowany i przemyślany. Wpłata bez potwierdzenia albo przekazana nie tej osobie, której należy się naprawienie szkody, może później nie zostać uwzględniona.
Obrona w sprawie o oszustwo
Sprawy o oszustwo rozstrzygają się zwykle na kilku polach. Każde z nich wymaga analizy akt, a nie ogólnych wyjaśnień.
- Zamiar w chwili zawarcia umowy. Oskarżyciel musi wykazać, że podstęp istniał od początku, a nie tylko to, że później zabrakło pieniędzy.
- Na czym polegał błąd. Zarzut musi wskazywać konkretną nieprawdę albo przemilczaną okoliczność, która zdecydowała o rozporządzeniu mieniem.
- Wiedza pokrzywdzonego. Jeżeli kontrahent znał rzeczywistą sytuację, nie został wprowadzony w błąd.
- Wartość mienia. Od kwoty zależy, czy sprawa trafia pod art. 294 § 1 k.k. z wyższą karą. Wycena i rozliczenie częściowych spłat mają tu bezpośrednie znaczenie.
- Rola w zdarzeniu. W sprawach o udostępnienie konta albo firmy kluczowe jest to, co dana osoba wiedziała i na co się godziła.
Jeżeli otrzymali Państwo wezwanie w sprawie o oszustwo, warto przeczytać, jak przygotować się do wezwania na policję i co zrobić, gdy postawiono zarzuty.
Czego nie robić
- Pokrzywdzony nie powinien płacić z góry za obietnicę odzyskania pieniędzy. Nikt nie może zagwarantować zwrotu środków utraconych w oszustwie.
- Pokrzywdzony nie powinien odkładać zawiadomienia przy wyłudzeniu internetowym. Pieniądze z takich wyłudzeń są zwykle szybko przelewane dalej.
- Podejrzany nie powinien składać wyjaśnień bez znajomości zarzutu i dowodów. To, co powie na pierwszym przesłuchaniu, sąd będzie porównywał z każdą późniejszą wersją.
- Podejrzany nie powinien kontaktować się z pokrzywdzonym z naciskiem na wycofanie zawiadomienia. Przy oszustwie ściganym z urzędu nie zakończy to sprawy, a może ją skomplikować.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Pokrzywdzony powinien zgłosić się przed złożeniem zawiadomienia albo tuż po nim. Wtedy można dobrze opisać podstęp, zabezpieczyć dowody i od początku zadbać o wniosek o naprawienie szkody. Osoba wezwana w charakterze podejrzanego powinna zgłosić się przed pierwszym przesłuchaniem. Prowadzę takie sprawy we Wrocławiu i w całym kraju, wiele z nich zdalnie. O tym, jak wygląda porada adwokata online, piszę osobno.
Kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W wypadku mniejszej wagi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat. Przy mieniu powyżej 200 000 zł kara wynosi od roku do 10 lat (art. 286 § 1 i § 3 oraz art. 294 § 1 k.k.).
Tylko wtedy, gdy dłużnik już przy zawieraniu umowy wprowadził kontrahenta w błąd, na przykład zataił swoją niewypłacalność. Samo niewykonanie umowy jest sprawą cywilną.
Tak. Na wniosek pokrzywdzonego sąd skazujący musi orzec obowiązek naprawienia szkody (art. 46 § 1 k.k.). Wniosek można złożyć do zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej (art. 49a § 1 k.p.k.).
Nie. Oszustwo jest ścigane z urzędu, a przepis o umorzeniu po naprawieniu szkody został uchylony. Naprawienie szkody może jednak prowadzić do nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 60 § 2 k.k.).
Koszt zależy od etapu sprawy, liczby czynów i obszerności akt. Wycenę przedstawiam po zapoznaniu się z dokumentami, przed podjęciem sprawy.
Pokrzywdzony przed złożeniem zawiadomienia albo tuż po nim. Osoba wezwana w charakterze podejrzanego przed pierwszym przesłuchaniem.
Zostali Państwo oszukani albo usłyszeli zarzut z art. 286 k.k.?
Proszę opisać sytuację i przesłać dokumenty, które Państwo mają, na przykład umowę, korespondencję, potwierdzenia przelewów albo wezwanie. Ocenię, czy sprawa ma charakter karny, czy cywilny, i jakie kroki trzeba podjąć w pierwszej kolejności.
Przypisy
- Postanowienie SN z 11 lutego 2026 r., III KS 39/25 ↑
- Wyrok SN z 29 kwietnia 2025 r., II KK 465/23 ↑
- Wyrok SN z 18 marca 2026 r., I KK 491/25 ↑
- Wyrok SN z 12 grudnia 2024 r., I KK 52/24 ↑
- Wyrok SN z 17 czerwca 2025 r., III KK 216/25 ↑
- Wyrok SN z 26 lutego 2025 r., IV KK 403/24 ↑
- Postanowienie SN z 10 marca 2025 r., III KS 9/25 ↑
- Wyrok SN z 18 lipca 2023 r., III KK 123/22 ↑
Podstawa prawna i źródła
- Sposoby popełnienia oszustwa: wyrok SN z 4 sierpnia 2026 r., II KK 213/26. Korzyść dla innej osoby: postanowienie SN z 29 lipca 2026 r., II KK 175/26.
- Oszustwo metodą na wnuczka i na policjanta: wyrok SA w Warszawie z 15 października 2024 r., II AKa 412/23; wyrok SA we Wrocławiu z 14 listopada 2023 r., II AKa 352/23.
- Oszustwo inwestycyjne: wyrok SA w Warszawie z 16 listopada 2022 r., II AKa 351/21.
- Pożyczka zaciągnięta przez niewypłacalnego dłużnika: wyrok SA we Wrocławiu z 15 listopada 2023 r., II AKa 78/23.
- Przekazanie danych spółki i rachunku sprawcy oszustwa: wyrok SA w Poznaniu z 29 maja 2025 r., II AKa 47/25.
- Wiedza pokrzywdzonego o sytuacji finansowej dłużnika: wyrok SA we Wrocławiu z 9 lipca 2025 r., II AKa 380/24. Godzenie się na niewykonanie zobowiązania: wyrok SA w Białymstoku z 28 grudnia 2023 r., II AKa 197/23. Ryzyko działalności gospodarczej: wyrok SA w Łodzi z 25 czerwca 2024 r., II AKa 83/24.
- Mienie każdej wartości: wyrok SA w Szczecinie z 16 listopada 2023 r., II AKa 72/22. Łatwowierność pokrzywdzonego: postanowienie SN z 5 grudnia 2024 r., I KK 327/24.
- Stan prawny na wrzesień 2026 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy karne gospodarcze i majątkowe, w tym sprawy o oszustwo, zarówno obronę, jak i reprezentację pokrzywdzonych, we Wrocławiu i w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl