Art. 180a KK: Prowadzenie pojazdu po cofnięciu uprawnień.

Czym dokładnie jest przestępstwo z art. 180a KK?

Zgodnie z art. 180a Kodeksu karnego: “Kto na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub w strefie ruchu, prowadzi pojazd mechaniczny, nie stosując się do decyzji właściwego organu o cofnięciu uprawnienia do kierowania pojazdami, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”

Przestępstwo to ma na celu ochronę bezpieczeństwa w ruchu drogowym , ale również porządku publicznego poprzez wymuszenie respektowania ostatecznych decyzji administracyjnych. Co ważne, odpowiedzialność karna na podstawie tego artykułu dotyczy ruchu odbywającego się wyłącznie w miejscach do tego wyznaczonych:

• Na drogach publicznych (zdefiniowanych w ustawie o drogach publicznych).
• W strefach zamieszkania.
• W strefach ruchu.

Kierowanie pojazdem mechanicznym poza tymi obszarami (np. na drodze wewnętrznej niebędącej strefą ruchu, na polu, w lesie) nie będzie stanowiło przestępstwa z art. 180a KK.

Kto może popełnić przestępstwo z art. 180a KK?

Art. 180a KK penalizuje nie każdą osobę prowadzącą pojazd bez uprawnień, lecz wyłącznie tę, której uprawnienia zostały formalnie cofnięte przez właściwy organ administracji. Jest to tzw. przestępstwo indywidualne, co oznacza, że jego sprawcą może być tylko osoba posiadająca określony status – w tym przypadku status osoby z cofniętymi uprawnieniami.

Przykład:

• Pan Jan posiadał prawo jazdy przez wiele lat. Jednakże, z powodu pogarszającego się stanu zdrowia, został skierowany na badania lekarskie. Lekarz orzecznik stwierdził istnienie przeciwwskazań zdrowotnych do dalszego kierowania pojazdami. Na podstawie tego orzeczenia, starosta wydał decyzję administracyjną o cofnięciu Panu Janowi uprawnień do kierowania pojazdami.

• Decyzja ta została Panu Janowi prawidłowo doręczona i stała się ostateczna (Pan Jan nie odwołał się lub jego odwołanie zostało oddalone). Mimo pełnej świadomości, że jego uprawnienia zostały formalnie cofnięte i nie wolno mu już prowadzić pojazdów, Pan Jan wsiada za kierownicę samochodu i zostaje zatrzymany przez patrol policji podczas rutynowej kontroli na drodze publicznej.

• Kwalifikacja Prawna: Zachowanie Pana Jana wypełnia znamiona przestępstwa określonego w art. 180a Kodeksu karnego. Kluczowe jest tutaj to, że Pan Jan nie stosuje się do wykonalnej decyzji administracyjnej właściwego organu (starosty), która formalnie pozbawiła go uprawnień, które wcześniej posiadał. Nie chodzi tu o sam brak dokumentu, ale o świadome zignorowanie aktu administracyjnego cofającego uprawnienie. Konsekwencje: Panu Janowi grozi kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Dodatkowo, sąd obligatoryjnie orzeknie wobec niego środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych (art. 42 § 1a KK).

Kluczowy element: decyzja o cofnięciu uprawnień

Najważniejszym znamieniem przestępstwa z art. 180a KK jest niestosowanie się do decyzji właściwego organu o cofnięciu uprawnienia do kierowania pojazdami. Aby można było mówić o tym przestępstwie, muszą być spełnione łącznie następujące warunki dotyczące decyzji:

1. Decyzja musi formalnie istnieć w obiegu prawnym.
2. Decyzja musi być wykonalna – co do zasady staje się taka z chwilą uprawomocnienia (ostateczności) lub nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności.
3. Sprawca musi działać w okresie obowiązywania decyzji. Prowadzenie pojazdu po upływie okresu, na który cofnięto uprawnienia, ale przed ich formalnym odzyskaniem (np. przed zdaniem egzaminu kontrolnego), nie jest przestępstwem z art. 180a KK, a wykroczeniem z art. 94 § 1 KW.

Organem uprawnionym do wydania decyzji o cofnięciu uprawnień jest najczęściej starosta. Podstawy cofnięcia uprawnień przez starostę precyzuje art. 103 ust. 1 Ustawy o kierujących pojazdami (KierujPoj). Należą do nich m.in.:

• Stwierdzenie przeciwwskazań zdrowotnych lub psychologicznych do kierowania pojazdem.
• Utrata kwalifikacji potwierdzona negatywnym wynikiem egzaminu kontrolnego.
• Niezgłoszenie się na egzamin kontrolny.
• Ponowne przekroczenie limitu 24 punktów karnych w ciągu 5 lat od ukończenia kursu reedukacyjnego.
• Popełnienie w okresie próbnym trzech wykroczeń lub jednego przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji.
• Orzeczenie przez sąd zakazu prowadzenia pojazdów.
• Kierowanie pojazdem w przedłużonym okresie zatrzymania prawa jazdy (np. po zatrzymaniu na 3 miesiące za prędkość i ponownym złapaniu).

Od kiedy decyzja o cofnięciu uprawnień zaczyna działać?

Standardowa procedura (wykonalność po uprawomocnieniu):

• Pan Jan otrzymuje pocztą decyzję starosty o cofnięciu mu uprawnień do kierowania pojazdami (np. z powodu negatywnego wyniku egzaminu kontrolnego). Decyzja nie ma rygoru natychmiastowej wykonalności.
• Pan Jan ma 14 dni na odwołanie się od tej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego (SKO). W tym czasie decyzja nie jest jeszcze ostateczna ani wykonalna. Jeśli Pan Jan prowadzi pojazd w tym okresie, nie popełnia przestępstwa z art. 180a KK (bo decyzja jeszcze “nie działa”).
• Pan Jan nie odwołuje się. Po upływie 14 dni decyzja staje się ostateczna i tym samym wykonalna. Od tego momentu prowadzenie przez niego pojazdu mechanicznego będzie przestępstwem z art. 180a KK.
• Alternatywnie: Pan Jan odwołuje się do SKO. Decyzja starosty nadal nie jest ostateczna. Dopiero gdy SKO utrzyma decyzję starosty w mocy i ta decyzja SKO stanie się ostateczna (jeśli nie przysługuje od niej dalszy środek zaskarżenia lub termin na jego wniesienie upłynął), decyzja o cofnięciu uprawnień staje się wykonalna.

Procedura z rygorem natychmiastowej wykonalności:

• Pani Anna otrzymuje decyzję starosty o cofnięciu uprawnień (np. z powodu poważnych przeciwwskazań zdrowotnych stwierdzonych przez lekarza). Decyzji tej nadano rygor natychmiastowej wykonalności, co jest wyraźnie zaznaczone w jej treści.
• Decyzja staje się wykonalna z chwilą jej doręczenia Pani Annie (lub jej formalnego ogłoszenia, jeśli doręczenie jest niemożliwe).
• Mimo że Pani Anna ma prawo odwołać się od tej decyzji do SKO, to nie wstrzymuje to jej wykonania. Jeśli Pani Anna będzie prowadzić pojazd mechaniczny po otrzymaniu tej decyzji (nawet jeśli złożyła odwołanie), będzie popełniać przestępstwo z art. 180a KK, ponieważ nie stosuje się do wykonalnej decyzji o cofnięciu uprawnień.

Rygor natychmiastowej wykonalności oznacza, że decyzja administracyjna wywołuje skutki prawne od razu po jej doręczeniu stronie (lub formalnym ogłoszeniu), a nie dopiero po upływie terminu na wniesienie odwołania lub po jego ostatecznym rozpatrzeniu. Złożenie odwołania nie wstrzymuje wykonania takiej decyzji.

Ustawa o kierujących pojazdami wprost nakazuje staroście nadanie tego rygoru decyzjom administracyjnym o zatrzymaniu prawa jazdy w ściśle określonych przypadkach, tj. tych wymienionych w Art. 102 ust. 1 pkt 4, 5, 6 i 7. W tekście analizowanej ustawy nie ma natomiast bezpośredniego wskazania, że starosta obligatoryjnie nadaje ten rygor decyzjom o cofnięciu uprawnień do kierowania pojazdami (które reguluje Art. 103) .

Należy jednak pamiętać, że ogólne przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (Art. 108 KPA) dopuszczają możliwość nadania rygoru natychmiastowej wykonalności każdej decyzji nieostatecznej, jeśli jest to uzasadnione np. ochroną zdrowia, życia ludzkiego, ważnym interesem społecznym lub strony. Teoretycznie starosta mógłby więc zastosować ten rygor również w niektórych przypadkach cofnięcia uprawnień (np. z pilnych przyczyn zdrowotnych), ale wynikałoby to z ogólnych zasad KPA, a nie z konkretnego przepisu Ustawy o kierujących pojazdami dotyczącego cofnięcia uprawnień.

Uwaga na różnice: cofnięcie to nie zatrzymanie ani zawieszenie.

Istotne jest odróżnienie cofnięcia uprawnień od zatrzymania prawa jazdy (np. przez policjanta na drodze) lub zawieszenia uprawnień. Decyzja o cofnięciu uprawnień ma charakter definitywny (choć może być czasowa), podczas gdy zatrzymanie dokumentu lub zawieszenie uprawnień to środki o charakterze tymczasowym. Prowadzenie pojazdu w okresie:

• Zatrzymania prawa jazdy (np. przez policję za przekroczenie prędkości o ponad 50 km/h w terenie zabudowanym, zanim starosta wyda decyzję) – nie stanowi przestępstwa z art. 180a KK. Może jednak skutkować innymi konsekwencjami (np. przedłużeniem okresu zatrzymania).
• Zawieszenia uprawnień (np. w trybie art. 104a KierujPoj) – również nie wypełnia znamion art. 180a KK.

Przykład (alkohol): Pan Krzysztof zostaje zatrzymany do kontroli drogowej. Badanie alkomatem wykazuje, że znajduje się w stanie nietrzeźwości. Policjant na miejscu zatrzymuje jego prawo jazdy (elektronicznie). Pan Krzysztof zostaje poinformowany o konsekwencjach. Następnego dnia, Pan Krzysztof wsiada za kierownicę i prowadzi samochód. W tym momencie nie popełnia on przestępstwa z art. 180a KK. Dlaczego? Ponieważ przestępstwo z art. 180a KK polega na niestosowaniu się do decyzji właściwego organu (starosty) o cofnięciu uprawnienia. Samo zatrzymanie prawa jazdy przez policjanta nie jest jeszcze taką decyzją administracyjną. Dalszy przebieg (kiedy art. 180a KK mógłby mieć zastosowanie):

• Sprawa Pana Krzysztofa trafia do sądu.
• Sąd wydaje prawomocny wyrok, w którym orzeka środek karny w postaci zakazu prowadzenia pojazdów na określony czas (np. 3 lata).
• Na podstawie tego prawomocnego wyroku sądu, starosta wydaje decyzję administracyjną o cofnięciu Panu Krzysztofowi uprawnień do kierowania pojazdami na okres 3 lat. Decyzja ta staje się wykonalna.
• Jeśli Pan Krzysztof będzie prowadził pojazd mechaniczny po wydaniu tej decyzji przez starostę i w okresie jej obowiązywania (czyli w ciągu tych 3 lat), wówczas dopuści się przestępstwa z art. 180a KK, ponieważ nie stosuje się do decyzji właściwego organu o cofnięciu uprawnień. W takiej sytuacji dochodzi do zbiegu przepisów ustawy – ten sam czyn (prowadzenie pojazdu) narusza dwie normy prawne (art. 180a KK i art. 244 KK).

Przykład 2 (przewóz osób): Podczas kontroli drogowej policjant stwierdza, że kierowca samochodu osobowego przewozi 7 osób, podczas gdy w dowodzie rejestracyjnym ma 5 miejsc. Policjant informuje kierowcę o zatrzymaniu prawa jazdy (np. elektronicznie). Kierowanie pojazdem po tym zatrzymaniu, zanim starosta wyda decyzję o zatrzymaniu prawa jazdy na 3 miesiące, nie jest przestępstwem z art. 180a KK.

Przykład 2 (nieważne prawo jazdy): Pan Tomasz został zatrzymany do kontroli, podczas której okazało się, że termin ważności jego prawa jazdy upłynął. Policjant zatrzymał dokument (np. elektronicznie). Od tego momentu uprawnienia Pana Tomasza są zawieszone. Zgodnie z Art. 104a ust. 5 Ustawy o kierujących pojazdami, osoba, której uprawnienia zostały zawieszone, jest traktowana tak, jakby nie posiadała uprawnień do kierowania pojazdami w okresie zawieszenia. Prowadzenie pojazdu mechanicznego bez wymaganych uprawnień na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub strefie ruchu jest wykroczeniem stypizowanym w Art. 94 § 1 Kodeksu wykroczeń (KW). Prowadzenie pojazdu w tym stanie zawieszenia nie jest przestępstwem z art. 180a KK

Wymagana świadomość i umyślność

Przestępstwo z art. 180a KK można popełnić wyłącznie umyślnie, zarówno w zamiarze bezpośrednim (sprawca chce prowadzić pojazd, wiedząc o cofnięciu uprawnień), jak i ewentualnym (sprawca przewiduje możliwość, że jego uprawnienia są cofnięte i godzi się na prowadzenie pojazdu). Kluczowa jest świadomość sprawcy, że została wobec niego wydana wykonalna decyzja o cofnięciu uprawnień. Sama wiedza o przekroczeniu limitu punktów karnych, bez świadomości istnienia ostatecznej decyzji administracyjnej, nie wystarczy do przypisania umyślności.

Ustawodawca przewidział kary alternatywne:

• Grzywna (nie niższa niż 100 stawek dziennych).
• Kara ograniczenia wolności (nie niższa niż 3 miesiące).
• Kara pozbawienia wolności do lat 2.

Co istotne, w przypadku skazania za przestępstwo z art. 180a KK, sąd obligatoryjnie orzeka środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych (na podstawie art. 42 § 1a KK).