Prawa zatrzymanego – praktyczny poradnik.

W codziennym języku mówimy potocznie o „aresztowaniu”, jednak warto rozróżnić pojęcia. Zatrzymanie to środek krótkotrwały, stosowany zazwyczaj przez policję na maksymalnie 48 godzin, zanim sąd ewentualnie zastosuje tymczasowy areszt. Innymi słowy, zatrzymanie polega na tym, że funkcjonariusze organów ścigania odbierają nam wolność na pewien krótki czas (np. doprowadzając na komisariat) – nie jest to jeszcze wyrok ani długotrwały areszt, a jedynie zabezpieczenie postępowania. Dlaczego wiedza o prawach w tej sytuacji jest tak ważna? Ponieważ moment zatrzymania bywa dynamiczny i stresujący. Łatwo wtedy przekroczyć swoje uprawnienia (zarówno przez policję, jak i przez nas samych wskutek nieświadomych zachowań). Znając swoje prawa, możemy reagować spokojniej i skuteczniej – np. domagać się kontaktu z adwokatem czy odmówić składania wyjaśnień do czasu jego przybycia. Świadomość praw chroni też przed potencjalnymi nadużyciami.

Jak długo może być stosowane zatrzymanie ?

Kodeks postępowania karnego wymaga, by w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania osoba została przekazana do dyspozycji sądu (np. z wnioskiem prokuratora o tymczasowe aresztowanie). Następnie sąd ma 24 godziny na ewentualne rozpoznanie wniosku i wydanie postanowienia o aresztowaniu tymczasowym. Jeśli te terminy nie zostaną dotrzymane – zatrzymanego należy natychmiast zwolnić. Innymi słowy, maksymalnie po 48 godzinach bez decyzji sądu musimy wyjść na wolność, a jeśli zaprowadzono nas do sądu – musimy zostać zwolnieni po kolejnych 24 godzinach, o ile nie doręczono nam postanowienia o areszcie. To gwarancja przed przetrzymywaniem ludzi „w nieskończoność” bez kontroli sądowej.

Najważniejsze prawa zatrzymanego to:

• Prawo do informacji o przyczynach zatrzymania. Funkcjonariusze muszą niezwłocznie wyjaśnić, za co i dlaczego dana osoba została zatrzymana. Informacja ta powinna być przedstawiona w zrozumiały sposób (bez prawniczego żargonu). Zatrzymany ma również prawo wiedzieć, na jakiej podstawie prawnej oparto zatrzymanie (np. jaki artykuł kodeksu został zastosowany).
• Prawo do bycia wysłuchanym (prawo do złożenia wyjaśnień lub odmowy ich złożenia).  Zatrzymany może przedstawić swoją wersję wydarzeń i wyjaśnić wątpliwości będące powodem zatrzymania, ale ma też pełne prawo odmówić składania jakichkolwiek wyjaśnień lub oświadczeń bez podawania przyczyny.Innymi słowy, prawo do milczenia jest zagwarantowane – nikt nie może nas zmusić do mówienia, a odmowa składania wyjaśnień nie może skutkować ukaraniem. Nie powoduje też pogorszenia sytuacji zatrzymanego. Jest to kluczowy element prawa do obrony – lepiej nic nie mówić, niż powiedzieć coś, co mogłoby zaszkodzić, zwłaszcza jeśli nie mamy pewności, jak się zachować.
• Prawo do kontaktu z adwokatem. Jedno z najważniejszych praw zatrzymanego to możliwość niezwłocznego skontaktowania się z wybranym obrońcą. Na żądanie zatrzymanego policja musi umożliwić kontakt (np. telefoniczny) z adwokatem oraz bezpośrednią rozmowę z nim. Co do zasady taka rozmowa jest prywatna, choć w wyjątkowych sytuacjach funkcjonariusz może chcieć być obecny (tylko jeśli istnieją szczególne okoliczności to uzasadniające). Warto podkreślić, że prawo do adwokata przysługuje od momentu zatrzymania. Jeśli zatrzymany nie zna żadnego prawnika, ma prawo wykonać telefon do bliskiej osoby, by pomogła w znalezieniu obrońcy. Kontakt z prawnikiem jest istotny, bo pozwala skonsultować się co do linii obrony i upewnić się, jakie prawa nam przysługują w danej chwili.
• Prawo do pomocy tłumacza. Jeżeli zatrzymany nie zna wystarczająco języka polskiego, ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Oznacza to, że wszystkie informacje o powodach zatrzymania oraz o przysługujących prawach muszą zostać mu przekazane w języku, który rozumie. Również kontakt z adwokatem czy przesłuchanie powinny odbywać się z udziałem tłumacza, aby osoba zatrzymana w pełni rozumiała, co się dzieje.
• Prawo do otrzymania protokołu zatrzymania. Policja ma obowiązek sporządzić protokół zatrzymania, dokumentujący m.in. czas, miejsce, powód zatrzymania, dane zatrzymanego, a także informacje o udzieleniu pouczeń o prawach. Zatrzymany ma prawo otrzymać odpis (kopię) tego protokołu. W praktyce protokół ten jest wręczany przy zwalnianiu zatrzymanego lub przekazaniu go do dyspozycji sądu/prokuratury. Warto go zachować – stanowi dowód na okoliczności zatrzymania i udzielenie (lub nieudzielenie) pouczeń.
• Prawo do powiadomienia bliskich lub innej osoby o zatrzymaniu. Na żądanie zatrzymanego organ dokonujący zatrzymania powinien powiadomić wskazaną przez zatrzymanego osobę o fakcie zatrzymania. Najczęściej będzie to ktoś z rodziny, ale zatrzymany może również poprosić o zawiadomienie np. pracodawcy czy innej osoby, którą uzna za istotną. Co ważne, takie powiadomienie następuje tylko jeśli zatrzymany tego chce.  Policja nie informuje automatycznie np. rodziny bez zgody zatrzymanego (wyjątkiem mogą być sytuacje zatrzymań nieletnich, gdzie powiadamia się rodziców/opiekunów). Warto z tego prawa skorzystać, by bliscy wiedzieli, co się z nami dzieje i mogli np. pomóc w znalezieniu adwokata.
• Prawo do pomocy konsularnej. Jeśli osoba zatrzymana nie jest obywatelem polskim, przysługuje jej prawo do kontaktu z konsulatem lub przedstawicielstwem dyplomatycznym swojego kraju. Może to nastąpić na jej prośbę, a w niektórych wypadkach (w zależności od umów konsularnych) policja powiadomi konsulat danego państwa nawet bez prośby zatrzymanego. Celem jest zapewnienie cudzoziemcowi opieki jego kraju – konsulat może np. pomóc w znalezieniu tłumacza lub prawnika.
• Prawo do zażalenia na zatrzymanie. Każdy zatrzymany ma możliwość zaskarżenia legalności, zasadności oraz prawidłowości swojego zatrzymania do sądu. Służy do tego zażalenie na zatrzymanie, które można wnieść w terminie 7 dni od dnia zatrzymania.W zażaleniu można domagać się, by sąd zbadał, czy zatrzymanie było zgodne z prawem, czy były podstawy i czy przeprowadzono je prawidłowo. Jeżeli sąd stwierdzi naruszenia (np. że nie było podstaw do zatrzymania lub że prawa zatrzymanego zostały istotnie pogwałcone), ma to dwie konsekwencje: po pierwsze, zatrzymany zostanie natychmiast zwolniony (jeśli jeszcze jest zatrzymany), a po drugie, otwiera to drogę do ubiegania się o odszkodowanie za niesłuszne zatrzymanie. Samo zażalenie pozwala więc na niezależną kontrolę działań policji przez sąd.
• Prawo do opieki medycznej. Osoba zatrzymana ma prawo do uzyskania niezbędnej pomocy medycznej. Jeśli źle się czuje, ma jakieś urazy, choroby przewlekłe lub doznała obrażeń podczas zatrzymania, powinna poinformować o tym funkcjonariuszy. Policja ma obowiązek zapewnić pomoc lekarską – np. wezwać lekarza lub zawieźć do szpitala. Jest to zarówno kwestia prawa, jak i humanitarnego traktowania. W protokole zatrzymania odnotowuje się często, czy zatrzymany zgłaszał dolegliwości zdrowotne.  Warto to zrobić, jeżeli coś nam dolega.
• Prawo do godnego, humanitarnego traktowania.  Choć nie zawsze wymienia się je wprost na listach „uprawnień” tak jak powyższe punkty, to fundamentalne prawo każdej osoby pozbawionej wolności. Wynika wprost z Konstytucji RP i standardów międzynarodowych, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu czy poniżającemu traktowaniu. Zatrzymany ma prawo do tego, by policja traktowała go z szacunkiem dla godności.   Użycie siły fizycznej czy środków przymusu jest dopuszczalne tylko w granicach prawa (np. jeśli stawia opór, może zostać obezwładniony, ale bez przemocy wykraczającej poza potrzebę). Warunki, w jakich przebywa zatrzymany (np. w policyjnej izbie zatrzymań), powinny być zgodne z wymogami higieny i bezpieczeństwa. Ewentualne skargi na złe traktowanie mogą stanowić podstawę do postępowań przeciw funkcjonariuszom.

Pouczenie o prawach zatrzymanego

Powyższe prawa muszą zostać przedstawione zatrzymanemu zaraz po zatrzymaniu. W praktyce policjanci powinni poinformować ustnie o najważniejszych uprawnieniach oraz wręczyć pisemne pouczenie o uprawnieniach zatrzymanego. Zatrzymany potwierdza podpisem, że otrzymał taką informację. Jeżeli funkcjonariusze zapomną o jakimś prawie (lub celowo go nie wyjaśnią), warto samemu upomnieć się o jego realizację – np. zapytajmy wprost o możliwość telefonu do adwokata czy przypomnijmy, że chcemy zawiadomić rodzinę. Świadomość swoich praw to jedno; równie ważne jest umieć z nich skorzystać, o czym powiemy w dalszej części.