Kiedy przerwanie ciąży jest zgodne z prawem? Czy kobieta podlega karze za przerwanie własnej ciąży? Art. 152 kodeksu karnego.

Przerwanie ciąży może być dokonane wyłącznie przez lekarza, w przypadku gdy:

• ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej (lekarz ma prawo przerwać ciążę w każdym stadium, by ratować pacjentkę).

• zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego, (np. gwałtu lub kazirodztwa), przerwanie ciąży jest dopuszczalne, jednak tylko do 12 tygodnia od poczęcia (po upływie 12 tygodni nawet ta okoliczność nie uprawnia do legalnej aborcji).

Art. 4a. Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży.

Dopuszczalne przesłanki przerwania ciąży

1. Przerwanie ciąży może być dokonane wyłącznie przez lekarza, w przypadku gdy:

1) ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej,

2)(utracił moc)

3)zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego,

4)(utracił moc).

Każde przerwanie ciąży dokonane poza tymi legalnymi okolicznościami lub z naruszeniem wymogów (np. przez osobę niebędącą lekarzem, po przekroczeniu dopuszczalnego terminu, bez wymaganych konsultacji czy zezwoleń) jest nielegalne. Właśnie takie nielegalne sytuacje obejmuje art. 152 k.k. Określa on, kiedy dokonanie aborcji staje się przestępstwem w rozumieniu prawa karnego.

Przerwanie ciąży za zgodą kobiety, wbrew przepisom ustawy.

Art. 152 § 1 k.k.: dotyczy przerwania ciąży za zgodą kobiety, wbrew przepisom ustawy. Jest to sytuacja, gdy ktoś dokonuje aborcji z naruszeniem prawa, ale dzieje się to za zgodą ciężarnej (czyli kobieta chce lub godzi się na zabieg). Sprawcą może być np. lekarz lub inna osoba wykonująca zabieg nielegalnie. Kara przewidziana za taki czyn to pozbawienie wolności do 3 lat.

Pomoc ciężarnej kobiecie w przerwaniu ciąży lub nakłaniania jej do tego, wbrew przepisom ustawy.

Art. 152 § 2 Kodeksu karnego dotyczy pomocy ciężarnej kobiecie w przerwaniu ciąży lub nakłaniania jej do tego, wbrew przepisom ustawy. Ten paragraf kryminalizuje wszelkie formy pomocnictwa lub podżegania do aborcji. Innymi słowy, karze podlega osoba, która ułatwia kobiecie przeprowadzenie nielegalnej aborcji lub namawia ją do przerwania ciąży niezgodnie z prawem. Kara jest taka sama – do 3 lat pozbawienia wolności. 

Ważne: chodzi tylko o pomoc lub nakłanianie do aborcji nielegalnej (czyli poza przypadkami dozwolonymi). Pomoc w legalnym zabiegu nie jest przestępstwem.

Pomoc w przerwaniu ciąży oznacza każde ułatwienie kobiecie dokonania aborcji niezgodnej z prawem. Może to przybrać różne formy – prawo wskazuje, że chodzi o działanie podobne do klasycznego pomocnictwa (art. 18 §3 ), czyli np.: dostarczenie środków lub narzędzi do aborcji (np. sprzedaż lub podarowanie tabletek poronnych), dowiezienie kobiety na zabieg (zapewnienie transportu), umówienie jej na wizytę u osoby skłonnej dokonać nielegalnej aborcji, udzielenie instrukcji lub porad jak przerwać ciążę (np. informacje o dawkowaniu leków, adresach klinik działających nielegalnie), a nawet sfinansowanie zabiegu czy zapewnienie miejsca do jego przeprowadzenia. Innymi słowy, każde celowe wsparcie kobiety w dokonaniu przez nią nielegalnej aborcji może być uznane za „udzielenie pomocy” w rozumieniu art. 152 §2 k.k.

Przestępstwo pomocy lub nakłaniania ma charakter formalny, co oznacza, że jest dokonane z chwilą udzielenia pomocy lub namowy – niezależnie od tego, czy kobieta faktycznie przerwie ciążę.  Innymi słowy, skuteczność nie jest wymagana. Jeśli ktoś namawia kobietę do aborcji, to już samo to jest karalne nawet jeśli ona ostatecznie nie podda się zabiegowi albo w ogóle go nie planowała. Podobnie osoba, która dała ciężarnej tabletki poronne, odpowiada karnie niezależnie od tego, czy kobieta je zażyła i czy doszło do przerwania ciąży. To bardzo ważne – odpowiedzialność z art. 152 §2 k.k. ponosi się niezależnie od rezultatu (oraz niezależnie od miejsca, gdzie ewentualnie aborcja by nastąpiła, nawet jeśli doszłoby do niej za granicą). Liczy się sam fakt udzielenia pomocy lub nakłaniania.

Udzielenie ogólnej informacji o możliwościach aborcji (np. publiczne podanie adresów klinik za granicą czy ogólne informowanie o sposobach przerwania ciąży) nie zawsze będzie uznane za przestępstwo. Dla odpowiedzialności karnej konieczne jest ukierunkowanie na konkretną ciężarną i pomoc jej osobiście. Przykładowo, jeśli fundacja na swojej stronie internetowej informuje, że „pomaga kobietom w niechcianej ciąży” i podaje ogólne informacje o dostępnych środkach, to jeszcze nie jest to karalne, bo nie jest skierowane do określonej osoby

Jeśli jednak ta fundacja odpowie konkretnej kobiecie: „Wyślemy Ci tabletki wczesnoporonne” lub zorganizuje dla niej wyjazd i zabieg, to przekroczy granicę – będzie to już udzielenie pomocy konkretnej osobie i stanie się przestępstwem. 

W skrócie: publiczna informacja – tak, bezkarna; indywidualna pomoc – nie, karalna. Podobnie jak w przypadku §1, ciężarna kobieta, której udzielono pomocy lub którą nakłaniano, nie podlega karze (to ona jest „osobą chronioną” przez ten przepis, a karani są pomagający/nakłaniający). Kara do 3 lat więzienia grozi pomagającemu lub namawiającemu.

Zaawansowana ciąża – surowsza odpowiedzialność

Art. 152 § 3 k.k. wprowadza surowszą odpowiedzialność, gdy czyn z §1 lub §2 zostanie popełniony w zaawansowanej ciąży, czyli gdy dziecko poczęte osiągnęło zdolność do samodzielnego życia poza organizmem matki. Mówiąc prościej, jeśli aborcja (lub pomoc w niej) nastąpi w późnym etapie ciąży, gdy płód jest już na tyle rozwinięty, że mógłby przeżyć poza ciałem matki (przy odpowiedniej opiece medycznej), wówczas sankcja jest znacznie wyższa kara za czyn z §1 lub §2 w takich okolicznościach wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności (czyli minimum pół roku więzienia, maksymalnie 8 lat). To znaczne obostrzenie ma chronić życie dziecka w zaawansowanej fazie ciąży, zbliżonej do momentu narodzin. W medycynie przyjmuje się, że granica takiej żywotności płodu to około 22–24. tydzień ciąży lub więcej – w każdym razie trzeci trymestr ciąży zazwyczaj spełnia to kryterium.

Czy kobieta podlega karze za przerwanie własnej ciąży?

Kobieta ciężarna nie ponosi odpowiedzialności karnej za przerwanie własnej ciąży. Prawo polskie od nie karze kobiety jako sprawcy aborcji, nawet jeśli ciąża została przerwana nielegalnie. Art. 152 k.k. w ogóle nie przewiduje karania kobiety, która poddała się aborcji. Penalizuje jedynie osoby trzecie: te, które wykonują zabieg, pomagają w nim lub namawiają do niego. Ustawodawca celowo wyłączył kobietę spod odpowiedzialności, uznając zapewne, że jest ona w szczególnej sytuacji i ukaranie jej nie służyłoby celom ochrony prawa (ta zasada obowiązuje niezależnie od tego, jakie były powody aborcji i na jakim etapie ciąży ją przeprowadzono).

Kto zatem może być karany? Każda osoba, która dopuści się czynu opisanego w §1, §2 lub §3. W praktyce najczęściej sprawcami bywają:

• Lekarze lub pracownicy służby zdrowia, którzy poza ustawowymi wyjątkami wykonują zabiegi aborcji (świadomie łamiąc przepisy lub czasem błędnie interpretując stan prawny).
• Partnerzy/ojcowie dziecka, którzy np. namawiają partnerki do aborcji, organizują zabiegi, zdobywają dla nich środki poronne itp.
• Członkowie rodziny kobiety (np. rodzice nastoletniej ciężarnej), którzy w obawie przed „skandalem” czy trudnościami życiowymi próbują doprowadzić do usunięcia ciąży – czy to poprzez naciski psychiczne, czy poprzez załatwienie zabiegu pokątnie.
• Znajomi lub inne osoby z otoczenia kobiety, które oferują pomoc w załatwieniu aborcji (np. koleżanka podsuwa namiary na nielegalną klinikę i jedzie z ciężarną na zabieg; farmaceuta sprzedaje bez recepty silne leki poronne; pośrednik aranżuje wyjazd za granicę do kliniki, dostarczając wszelkich informacji i środków).
• Osoby prowadzące „podziemie aborcyjne” – np. ktoś, kto odpłatnie trudni się wykonywaniem zabiegów poza systemem lub handlem środkami wywołującymi poronienie.

Każda z tych osób, jeśli ich działania nie mieszczą się w ramach dozwolonych prawem przypadków, naraża się na zarzuty z art. 152 k.k.

Przykłady 

Przykłady (fikcyjne, ale oparte na realiach), wskazując, które zachowania są legalne, a które stanowią przestępstwo przerwania ciąży oraz kto w danej sytuacji podlega odpowiedzialności karnej.

• Przykład 1: Legalna aborcja (brak przestępstwa). Pani Anna jest w 11. tygodniu ciąży, która powstała w wyniku gwałtu. Zgodnie z prawem ma prawo do legalnego przerwania ciąży. Udała się do uprawnionego lekarza w szpitalu, dostarczając wymagane zaświadczenie od prokuratora o okolicznościach ciąży. Lekarz przeprowadził zabieg zgodnie z procedurami. Efekt: Żadne przepisy nie zostały naruszone – ani lekarz, ani pacjentka nie popełnili przestępstwa. To przykład sytuacji, gdzie aborcja nie podlega karze, bo mieści się w wyjątku ustawowym.

• Przykład 2: Nielegalne przerwanie ciąży (§1). Pani Beata jest zdrowa, a jej ciąża (8. tydzień) nie pochodzi z czynu zabronionego – po prostu nie czuje się gotowa na dziecko. W Polsce nie może legalnie przerwać ciąży w takiej sytuacji, ale znajduje lekarza, który za opłatą godzi się wykonać zabieg w prywatnym gabinecie. Doktor dokonuje aborcji, a pani Beata wyraża zgodę i poddaje się zabiegowi. Efekt: Lekarz popełnia przestępstwo z art. 152 §1 k.k. – wykonał aborcję z naruszeniem ustawy, grozi mu do 3 lat więzienia. Pani Beata nie ponosi odpowiedzialności karnej (prawo jej nie karze za poddanie się zabiegowi). Gdyby sprawa wyszła na jaw, lekarz może zostać oskarżony, a pacjentka będzie występować co najwyżej w charakterze świadka.

• Przykład 3: Pomoc w aborcji (§2 – pomocnictwo). Pani Celina jest w niechcianej ciąży (10. tydzień) i szuka sposobu, by ją przerwać. Jej koleżanka, pani Daria, zdobywa dla niej na czarnym rynku zestaw tabletek poronnych i przekazuje je Celinie, tłumacząc jak je zażyć. Pani Celina przyjmuje leki i dochodzi do przerwania ciąży w domu. Efekt: Pani Daria dopuściła się przestępstwa udzielenia pomocy w aborcji z art. 152 §2 k.k. – ułatwiła koleżance przerwanie ciąży, dostarczając środki i instrukcje, co jest karalne (do 3 lat więzienia). Pani Celina ponownie nie popełniła przestępstwa (to jej własna ciąża). W razie wykrycia, Daria będzie odpowiadać karnie, a Celina nie.

• Przykład 4: Nakłanianie do aborcji (§2 – podżeganie). Pani Ewa dowiedziała się, że jest w ciąży. Jej partner, pan Fabian, nie chce dziecka. Fabian przez kilka tygodni namawia Ewę do aborcji – mówi, że to „nie jest dobry czas na dziecko”, wysyła jej linki do stron opisujących „domowe sposoby” przerwania ciąży, a nawet proponuje, że umówi wizytę w zagranicznej klinice i opłaci zabieg. Pani Ewa jest jednak zdecydowana urodzić i odmawia. Efekt: Pan Fabian popełnił przestępstwo nakłaniania do przerwania ciąży z art. 152 §2 k.k., mimo że do aborcji finalnie nie doszło. Jego działania wyczerpały znamiona podżegania – zachęcał i próbował przekonać partnerkę do nielegalnej aborcji. Grozi mu za to do 3 lat pozbawienia wolności.

• Przykład 5: Zaawansowana ciąża – surowsza odpowiedzialność (§3). Pani Grażyna dowiedziała się w 7. miesiącu ciąży (28. tydzień), że jej nienarodzone dziecko ma poważne wady. Po zmianie prawa w 2021 r. taka przesłanka nie uprawnia już do legalnej aborcji. Mimo to pani Grażyna decyduje się poszukać lekarza, który dokona zabiegu przerwania ciąży tak późno. Znajomy pośrednik kieruje ją do doktora X, który za dużą sumę pieniędzy przeprowadza zabieg w ukryciu. Efekt: Doktor X popełnia przestępstwo z art. 152 §3 k.k. – dokonał aborcji z naruszeniem prawa, a ciąża była na etapie, gdy płód był zdolny do życia poza organizmem matki, co uruchamia podwyższony wymiar kary (od 6 miesięcy do 8 lat więzienia). Pośrednik, który skontaktował panią Grażynę z lekarzem, również odpowiada karnie (jako pomocnik w aborcji w zaawansowanej ciąży, także z §3). Pani Grażyna, jako ciężarna, nie poniesie odpowiedzialności za to, że poddała się zabiegowi. 

• Przykład 6: Informacja vs. pomoc. Fundacja „Nowy Wybór” oficjalnie deklaruje pomoc polskim kobietom, które chcą przerwać ciążę. Na swojej stronie internetowej publikuje poradnik opisujący dostępne opcje: np. kontakt do zagranicznych klinik, procedurę wyjazdu, informacje o działaniu tabletek poronnych. Z samego tego tytułu prokurator nie może postawić zarzutów, ponieważ jest to ogólne informowanie, a nie pomoc udzielona konkretnej osobie. Gdy jednak jedna z wolontariuszek fundacji odpowiada indywidualnie pani Halinie (prywatna wiadomość) i oferuje: „Możemy Ci wysłać potrzebne leki kurierem” – w tym momencie staje się to konkretna pomoc w przerwaniu ciąży. Jeśli dojdzie do wysyłki tabletek i sprawa zostanie ujawniona, wolontariuszka może odpowiadać za pomocnictwo w aborcji (art. 152 §2 k.k.). Granica jest cienka – samo edukowanie i informowanie jest legalne, lecz czynne zaangażowanie się w organizację aborcji konkretnej kobiety czyni z pomagającego potencjalnego sprawcę przestępstwa.