Nowa definicja zgwałcenia. Zmiany w art. 197 k.k. po nowelizacji z 2025 r.

Dlaczego zmieniono definicję zgwałcenia

Nowelizacja była odpowiedzią na trudności, które pojawiały się przy stosowaniu dawnej definicji. Wcześniej trzeba było udowodnić, że sprawca użył przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu. Poza przepisem zostawały więc sytuacje, w których do aktu seksualnego doszło bez zgody osoby pokrzywdzonej, ale bez użycia tych środków.

Zmiana wynika także ze zobowiązań międzynarodowych Polski. Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, nazywana konwencją stambulską, obowiązuje Polskę od 1 sierpnia 2015 r. Jej art. 36 wymaga karania czynności seksualnych podejmowanych bez zgody drugiej osoby. Stanowi też, że zgoda musi być udzielona dobrowolnie, jako wyraz wolnej woli, i że ocenia się ją w świetle okoliczności. Dlatego ustawodawca dodał do art. 197 Kodeksu karnego nowe znamię „mimo braku jej zgody”, obok przemocy, groźby bezprawnej i podstępu.

Dawna definicja zgwałcenia

Do 12 lutego 2025 r. art. 197 § 1 k.k. brzmiał:

„Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.”

Oskarżyciel musiał więc udowodnić użycie jednego z trzech środków. Sprzeciw osoby pokrzywdzonej musiał być przy tym wyraźnie zamanifestowany, choć mógł zostać okazany w różny sposób^{1postanowienie SN z 9 czerwca 2021 r., V KK 165/21}. Gdy osoba pokrzywdzona z powodu szoku albo strachu nie stawiała oporu, czyn mógł nie wypełniać znamion zgwałcenia.

Nowa definicja zgwałcenia

Od 13 lutego 2025 r. obowiązuje brzmienie nadane ustawą z dnia 28 czerwca 2024 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2024 r. poz. 1228):

Art. 197 § 1 k.k.: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.”

Kluczowa zmiana. Brak zgody stał się samodzielnym znamieniem zgwałcenia. Nie trzeba już wykazywać przemocy, groźby ani podstępu. Wystarczy wykazać, że do obcowania płciowego doszło mimo braku zgody drugiej osoby.

Przykład. Kobieta nie wyraziła zgody ani słowami, ani zachowaniem, a mężczyzna mimo to doprowadził ją do stosunku. Nawet jeśli nie użył siły ani groźby, może odpowiadać za zgwałcenie z art. 197 § 1 k.k.

Art. 197 § 1a k.k. Osoby, które nie mogą świadomie zdecydować

Nowelizacja dodała § 1a. Tej samej karze podlega ten, kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, wykorzystując brak możliwości rozpoznania przez nią znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem. Chodzi na przykład o osobę nieprzytomną, w głębokim upojeniu alkoholowym albo z poważnymi zaburzeniami psychicznymi.

Przykład. Mężczyzna wykorzystuje to, że koleżanka po alkoholu straciła przytomność na imprezie. Przed nowelizacją takie zachowanie kwalifikowano z art. 198 k.k. (wykorzystanie bezradności), zagrożonego karą od 6 miesięcy do lat 8. Teraz może zostać zakwalifikowane z art. 197 § 1a k.k., zagrożonego karą od lat 2 do 15. Art. 198 k.k. nadal obowiązuje.

Inaczej jest wtedy, gdy sprawca sam doprowadził drugą osobę do takiego stanu, na przykład dosypując do napoju środek wyłączający świadomość. To zgwałcenie podstępem z art. 197 § 1 k.k.

Kary za zgwałcenie i zawieszenie kary

Za zgwałcenie z art. 197 § 1 i § 1a k.k. grozi kara pozbawienia wolności od lat 2 do 15. Górną granicę podniesiono z 12 do 15 lat wcześniej, z dniem 1 października 2023 r. Nowelizacja z 2025 r. tej granicy nie zmieniła.

Surowsze kary przewiduje art. 197 § 3 k.k. Grozi kara od lat 3 do 20, gdy sprawca dopuszcza się zgwałcenia wspólnie z inną osobą, wobec wstępnego, zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub siostry, posługując się bronią palną, nożem lub innym podobnie niebezpiecznym przedmiotem albo działając w inny sposób bezpośrednio zagrażający życiu, wobec kobiety ciężarnej albo utrwalając obraz lub dźwięk z przebiegu czynu. Zgwałcenie małoletniego poniżej lat 15, zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem albo ze skutkiem w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jest zagrożone karą nie krótszą od lat 5 albo dożywotnim pozbawieniem wolności (§ 4). Gdy następstwem czynu jest śmierć człowieka, grozi kara nie krótsza od lat 8 albo dożywotnie pozbawienie wolności (§ 5).

Ważne. Warunkowo zawiesić można tylko karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku (art. 69 § 1 k.k.). Dolna granica kary za zgwałcenie wynosi 2 lata, więc zawieszenie co do zasady nie wchodzi w grę. Wyjątkiem jest nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 60 k.k.), po którym sąd może wymierzyć karę niższą niż 2 lata pozbawienia wolności.

Art. 197 § 2 k.k. Inne czynności seksualne

„Jeżeli sprawca w sposób określony w § 1 lub 1a doprowadza inną osobę do poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

Karalność innych czynności seksualnych nie jest nowa. Nowelizacja objęła nią także sytuacje, w których sprawca nie używa przemocy, groźby ani podstępu, ale działa mimo braku zgody drugiej osoby albo wykorzystuje to, że nie może ona rozpoznać znaczenia czynu.

Inna czynność seksualna to zachowanie o charakterze seksualnym, które nie jest obcowaniem płciowym. Przykłady:

• dotykanie narządów płciowych innej osoby,
• zmuszanie innej osoby do dotykania narządów płciowych sprawcy,
• zmuszanie do aktów samogwałtu.

Stosunek oralny lub analny nie jest „inną czynnością seksualną”, lecz obcowaniem płciowym w rozumieniu art. 197 § 1 k.k.^{2wyrok SA w Lublinie z 24 sierpnia 2011 r., II AKa 154/11}. Doprowadzenie do niego bez zgody jest więc zgwałceniem.

Co nowelizacja zmienia dla osób pokrzywdzonych

Nowa definicja wzmacnia ochronę osób pokrzywdzonych. W postępowaniu nie trzeba już wykazywać, że osoba pokrzywdzona stawiała opór fizyczny ani że sprawca użył przemocy. Wystarczy wykazać, że nie zgodziła się na obcowanie płciowe. Udowodnić to nadal musi oskarżyciel.

Przykład. Katarzyna spotyka się z Markiem. W pewnym momencie Marek podejmuje czynności seksualne, nie upewniając się, czy Katarzyna tego chce. Katarzyna jest zszokowana i doświadcza tak zwanego zamrożenia (freezing), czyli reakcji, w której nie jest w stanie się poruszyć ani stawić oporu. Nie wyraża sprzeciwu słowami, ale nie wyraża też zgody. Dochodzi do stosunku.

Przed nowelizacją Marek nie użył przemocy, groźby ani podstępu, więc jego zachowanie mogło nie wypełniać znamion art. 197 § 1 k.k. w dawnym brzmieniu.

Po nowelizacji takie zdarzenie może zostać zakwalifikowane jako zgwałcenie, bo do obcowania płciowego doszło mimo braku zgody Katarzyny, choć nie stawiała ona oporu.

Nowe zadania dla prokuratury i sądów

Kluczowe staje się ustalenie, czy druga osoba dobrowolnie zgodziła się na obcowanie płciowe, a nie tylko, czy sprawca użył przemocy. Wymaga to oceny całego kontekstu zdarzenia. Sądy muszą wypracować sposób rozumienia pojęć „brak zgody” oraz „brak możliwości rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem”. W wielu sprawach potrzebna będzie wiedza psychologiczna, na przykład o reakcji zamrożenia i innych reakcjach na traumę.

Problemy dowodowe

Najtrudniejsze są sprawy, w których jest tylko słowo przeciwko słowu. Jedna strona twierdzi, że zgoda była, druga, że jej nie było. Sąd ocenia wtedy całokształt okoliczności, w tym:

• wcześniejsze relacje między stronami,
• zachowanie stron przed zdarzeniem i po nim,
• komunikację słowną i pozasłowną,
• zeznania świadków o stanie emocjonalnym osoby pokrzywdzonej.

Domniemanie niewinności nadal obowiązuje

To oskarżyciel musi udowodnić, że doszło do przestępstwa, w tym że zgody nie było. Oskarżony nie musi udowadniać, że zgoda była. Zgoda może zostać wyrażona słowami albo zachowaniem, na przykład przez aktywne i dobrowolne uczestnictwo w czynnościach seksualnych.

Ustawa nie definiuje zgody

Kodeks karny nie określa, czym jest zgoda, w jakiej formie powinna zostać wyrażona ani gdzie przebiega granica między zgodą a jej brakiem. Wskazówkę daje art. 36 ust. 2 konwencji stambulskiej. Zgoda musi być udzielona dobrowolnie, jako wyraz wolnej woli, a ocenia się ją w świetle okoliczności. W każdej sprawie to sąd ustala, czy zgoda była, na podstawie wszystkich zebranych dowodów.

Sprawy, w których ocena zgody jest szczególnie trudna

Definicja oparta na braku zgody lepiej chroni osoby pokrzywdzone, ale utrudnia ocenę zdarzeń po czasie. Dotyczy to zwłaszcza spraw, w których strony są w konflikcie, na przykład po rozstaniu albo w sporze rodzinnym. Poniższe przykłady pokazują sytuacje, w których ustalenie, czy zgoda była, może być bardzo trudne.

Przykład 1. Partnerzy porozumiewali się co do praktyk seksualnych umówionymi sygnałami. Po rozstaniu jedna ze stron zawiadamia o zgwałceniu i twierdzi, że w kluczowym momencie sygnał nie był jasny albo został źle odczytany. Bez dowodów zewnętrznych sąd musi ocenić, czy w tej szczególnej relacji zgoda została wyrażona albo cofnięta.

Przykład 2. W trakcie sporu o opiekę nad dzieckiem była partnerka oskarża mężczyznę o zgwałcenie, do którego miało dojść w przeszłości. Nie ma nagrań, korespondencji ani świadków. Sprawa opiera się na sprzecznych relacjach stron, a sąd musi ocenić ich wiarygodność, biorąc pod uwagę konflikt między nimi.

Przykład 3. Kobieta i mężczyzna poznają się w aplikacji randkowej i spędzają razem wieczór zakończony współżyciem. Gdy mężczyzna nie chce kontynuować znajomości, kobieta zawiadamia, że współżycie odbyło się bez jej zgody. Poza sprzecznymi zeznaniami nie ma innych dowodów, więc ocena, czy w chwili kontaktu seksualnego zgoda istniała, jest trudna.

Przykład 4. Dwoje dorosłych współżyje po alkoholu. Po czasie jedna ze stron kwestionuje, czy była wtedy zdolna świadomie zdecydować. Ustalenie stopnia upojenia i jego wpływu na zdolność decyzyjną jest bardzo trudne, gdy brakuje dokumentacji medycznej z tamtego czasu, a nagrania z imprezy niewiele wyjaśniają. W takiej sprawie znaczenie ma także art. 197 § 1a k.k.

Czy warto zabezpieczać dowody zgody

Osoba, która uczestniczyła w kontakcie seksualnym, może po czasie usłyszeć zarzut z art. 197 k.k., na przykład po rozstaniu albo w trakcie konfliktu. Domniemanie niewinności nadal obowiązuje, ale w sprawie opartej na sprzecznych relacjach każdy obiektywny dowód może mieć duże znaczenie.

Znaczenie mogą mieć przede wszystkim:

• korespondencja (SMS-y, komunikatory), z której wynika, że obie strony planowały spotkanie i bliskość,
• wiadomości z aplikacji randkowych wraz z datami rozmów,
• nagranie rozmowy, w której obie strony dobrowolnie rozmawiają o spotkaniu i bliskości,
• świadkowie, którzy widzieli strony przed spotkaniem i po nim i mogą opisać ich zachowanie.

Uwaga. Potajemne nagrywanie obrazu nagiej osoby albo osoby w trakcie czynności seksualnej może zostać uznane za utrwalanie jej wizerunku podstępem, a rozpowszechnienie takiego nagrania bez zgody jest przestępstwem z art. 191a § 1 k.k. Takie nagranie nie chroni przed zarzutem, a samo może stać się podstawą odpowiedzialności karnej.

Podstawa prawna

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, art. 60, 69, 191a, 197 i 198
• Ustawa z dnia 28 czerwca 2024 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2024 r. poz. 1228), w mocy od 13 lutego 2025 r.
• Ustawa z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600), która od 1 października 2023 r. podniosła górną granicę kary za zgwałcenie do 15 lat
• Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzona w Stambule dnia 11 maja 2011 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 961), art. 36
• postanowienie SN z 9 czerwca 2021 r., V KK 165/21
• wyrok SA w Lublinie z 24 sierpnia 2011 r., II AKa 154/11