Pacjentka podpisuje przed operacją kilka formularzy. Nikt nie mówi jej, że istnieje metoda mniej inwazyjna ani że zabieg może skończyć się trwałym drętwieniem nogi. Po operacji powikłanie staje się faktem. Zabieg bez zgody pacjenta to nie tylko operacja wykonana wbrew jego woli. To także zabieg, na który pacjent zgodził się, nie wiedząc, na co się zgadza. Poniżej wyjaśniam, kiedy za taki zabieg należy się zadośćuczynienie, jakich informacji lekarz nie może pominąć i kto co musi udowodnić w sądzie.
W pigułce
- Zgoda ma wartość tylko wtedy, gdy poprzedziła ją rzetelna informacja. Podpis na formularzu nie wystarczy.
- Informacja obejmuje ryzyko, skutki i inne metody leczenia. Wybór metody należy do pacjenta.
- Przy operacji zgoda musi mieć formę pisemną. Dotyczy to także metod leczenia i diagnostyki o podwyższonym ryzyku.
- To szpital musi udowodnić, że pacjenta poinformował. Pacjent nie musi dowodzić, że informacji nie dostał.
- Za brak informacji należy się zadośćuczynienie nawet przy udanym zabiegu. Chronione jest prawo pacjenta do decyzji.
- Powikłanie nie zawsze jest skutkiem braku informacji. Liczy się, czy pacjent po rzetelnej informacji odmówiłby zgody.
- Zgoda nie obejmuje błędów lekarza. Pacjent przyjmuje ryzyko zwykłych powikłań, a nie skutki winy personelu.
- Lekarz nie musi opisywać każdego możliwego powikłania. Ma przekazać to, czego rozsądny pacjent potrzebuje do decyzji.
- Rozszerzenie zabiegu bez zgody jest dopuszczalne tylko w razie zagrożenia życia lub zdrowia. Lekarz musi to odnotować i poinformować pacjenta.
Odpowiedź w skrócie. Lekarz może wykonać zabieg dopiero po uzyskaniu świadomej zgody pacjenta, poprzedzonej przystępną informacją o rozpoznaniu, metodach leczenia, ryzyku i skutkach (art. 31 i 34 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Za zabieg bez takiej zgody pacjentowi przysługuje zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta w zw. z art. 448 k.c.). Jeżeli zabieg zaszkodził zdrowiu, a pacjent po rzetelnej informacji odmówiłby zgody, dochodzi do tego zadośćuczynienie i odszkodowanie za szkodę na zdrowiu.
Na czym polega świadoma zgoda pacjenta
Pacjent ma prawo wyrazić zgodę na leczenie albo jej odmówić, po uzyskaniu informacji o swoim stanie zdrowia (art. 16 ustawy o prawach pacjenta). Lekarz musi przekazać przystępną informację o stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych i możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, przewidywalnych następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu (art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty).
Zgoda, której nie poprzedziła taka informacja, jest wadliwa. Lekarz działa wtedy tak, jakby zgody w ogóle nie było. Odpowiada za szkodę nawet wtedy, gdy postępował zgodnie ze sztuką lekarską1.
Zakres informacji nie zależy od tego, ile zdaniem lekarza pacjent powinien wiedzieć. Wyznacza go to, czego rozsądna osoba w sytuacji pacjenta potrzebuje, żeby podjąć przemyślaną decyzję. Lekarz musi poinformować także o metodach alternatywnych, bo wybór między nimi należy do pacjenta2.
Lekarz nie ma przy tym obowiązku opisywania każdego możliwego powikłania, zwłaszcza takiego, którego nie dało się przewidzieć3. Chodzi o ryzyko istotne dla decyzji, a nie o katalog wszystkich zdarzeń opisanych w literaturze.
Forma zgody
Na zwykłe badanie wystarczy zgoda ustna, a nawet zachowanie, które jednoznacznie wskazuje na wolę poddania się badaniu (art. 32 ust. 7 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Przed zabiegiem operacyjnym albo metodą leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko lekarz musi uzyskać zgodę pisemną (art. 34 ust. 1 tej ustawy, art. 18 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta). Pacjent, który ukończył 16 lat, wyraża zgodę obok swojego przedstawiciela ustawowego (art. 34 ust. 4).
Sam podpis nie przesądza sprawy. Sąd uznał, że blankietowe oświadczenie, w którym rodzice zgodzili się na leczenie dziecka bez informacji o terapii, lekach i ryzyku, narusza standardy opieki medycznej, a zaniechanie informacji było zawinione4.
Kiedy lekarz może działać bez zgody
Jeżeli w trakcie operacji pojawią się okoliczności, których pominięcie groziłoby pacjentowi utratą życia albo ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu, a zgody nie da się uzyskać niezwłocznie, lekarz może zmienić zakres zabiegu bez zgody. Powinien wtedy, o ile to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza, odnotować te okoliczności w dokumentacji i poinformować pacjenta (art. 35 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Rozszerzenie zabiegu bez takiego zagrożenia jest działaniem bez zgody.
Kto musi udowodnić, że pacjent został poinformowany
To szpital i lekarz muszą wykazać, że obowiązek informacyjny został wykonany. Dowodem mogą być zapisy w historii choroby podpisane przez pacjenta, wręczone mu informacje pisemne albo zeznania świadków5. Informacja może zostać przekazana ustnie, ale wtedy jej ślad powinien znaleźć się w dokumentacji. Bez niego szpitalowi trudno będzie wykazać, co pacjent usłyszał.
Dlatego treść dokumentacji ma tu duże znaczenie. Ogólnikowy formularz z rubryką „zostałem poinformowany o ryzyku” nie mówi, o jakim ryzyku i o jakich innych metodach pacjent usłyszał. Liczy się więc, co dokładnie zapisano w dokumentacji i co pacjent pamięta z rozmowy z lekarzem.
Jakie roszczenia przysługują pacjentowi
Zadośćuczynienie za naruszenie prawa do informacji i zgody
Pacjent może żądać zadośćuczynienia za sam fakt, że nie dostał rzetelnej informacji, niezależnie od tego, czy zabieg się udał (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta w zw. z art. 448 k.c.). Naruszenie następuje już z chwilą nieudzielenia informacji6. Chronione jest prawo pacjenta do decydowania o sobie, a nie jego zdrowie. Szerzej o tym roszczeniu piszę w artykule „Naruszenie praw pacjenta. Zadośćuczynienie”.
Zadośćuczynienie i odszkodowanie za szkodę na zdrowiu
Gdy zabieg wywołał powikłanie, pacjent często chce obciążyć lekarza całością jego skutków. Tu sądy są ostrożne. Powikłanie, o którym pacjenta nie poinformowano, co do zasady nie jest skutkiem braku informacji. Związek przyczynowy istnieje tylko wtedy, gdy po rzetelnej informacji pacjent odmówiłby zgody na zabieg7.
To oznacza, że w sprawie trzeba pokazać, dlaczego decyzja pacjenta byłaby inna. Znaczenie mają na przykład dostępna metoda mniej ryzykowna, brak pilnej potrzeby zabiegu albo szczególna sytuacja pacjenta, w której dane ryzyko było dla niego nie do przyjęcia. Jeżeli tak było, pacjent może dochodzić zadośćuczynienia i odszkodowania za szkodę na zdrowiu (art. 444 i 445 k.c.), obok zadośćuczynienia za naruszenie jego praw.
Zgoda nie obejmuje błędów lekarza
Pacjent, który zgodził się na zabieg, przyjmuje ryzyko zwykłych powikłań. Nie przyjmuje jednak skutków pomyłki, nieuwagi ani niezręczności lekarza, zwłaszcza uszkodzenia innego narządu8. Podpisana zgoda nie zamyka więc drogi do odszkodowania za błąd w samym wykonaniu zabiegu. Przykład takiej sprawy opisuję w artykule „Uszkodzenie nerwu podczas operacji. Kiedy to błąd”.
Leczenie bez zgody jako przestępstwo
Wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta jest też przestępstwem, ściganym na wniosek pokrzywdzonego (art. 192 k.k.). Zawiadomienie o przestępstwie nie jest jednak konieczne, żeby dochodzić zadośćuczynienia. Postępowanie cywilne toczy się niezależnie od karnego.
Termin. Przedawnienie roszczeń
Roszczenie przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym pacjent dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż 10 lat od zdarzenia (art. 442¹ § 1 k.c.). Przy szkodzie na osobie ten 10-letni limit nie skraca terminu. Przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 3 lat od dowiedzenia się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (art. 442¹ § 3 k.c.). Roszczenia dziecka nie przedawnią się wcześniej niż 2 lata po uzyskaniu pełnoletności (art. 442¹ § 4 k.c.).
Czego nie robić
- Nie zakładać, że podpis na formularzu przekreśla sprawę. Liczy się treść informacji, a nie sam podpis.
- Nie zwlekać z kopią pełnej dokumentacji. Dotyczy to szczególnie formularzy zgody, opisu kwalifikacji do zabiegu i wpisów z rozmowy przedoperacyjnej.
- Nie odkładać spisania tego, co mówił lekarz. Szczegóły rozmowy szybko się zacierają, a mogą zdecydować o wyniku sprawy.
- Nie łączyć wszystkiego w jeden zarzut. Brak informacji i błąd w wykonaniu zabiegu to dwa różne roszczenia, które trzeba osobno uzasadnić.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Najlepiej po uzyskaniu kopii dokumentacji, gdy wiadomo już, jakie skutki zostawił zabieg. Ocenię, czy informacja przed zabiegiem była wystarczająca, czy szpital zdoła wykazać jej udzielenie i czy w sprawie da się wykazać, że decyzja pacjenta byłaby inna. Więcej o sprawach pacjentów, które prowadzę, piszę na stronie „Błędy medyczne”.
Najczęstsze pytania
Tak. Pacjentowi przysługuje zadośćuczynienie za naruszenie jego praw, nawet jeżeli zabieg się udał. Gdy zabieg zaszkodził zdrowiu, możliwe jest też zadośćuczynienie i odszkodowanie za szkodę na zdrowiu.
Tak, jeżeli przed podpisaniem nie otrzymali Państwo rzetelnej informacji o ryzyku i innych metodach leczenia albo jeżeli doszło do błędu w wykonaniu zabiegu. To szpital musi udowodnić, że informacji udzielił.
Nie. Ma przekazać informacje istotne dla decyzji, w tym o ryzyku, skutkach i metodach alternatywnych. Nie musi opisywać powikłań, których nie da się przewidzieć.
Tylko wtedy, gdy w trakcie zabiegu pojawi się zagrożenie życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a zgody nie da się uzyskać niezwłocznie. Musi to odnotować w dokumentacji i poinformować pacjenta.
Wstępna analiza sprawy i pierwsze spotkanie są bezpłatne. Wynagrodzenie za prowadzenie sprawy ustalam indywidualnie, po zapoznaniu się z dokumentacją.
Po uzyskaniu kopii dokumentacji, gdy wiadomo, jakie skutki zostawił zabieg, a przed jakąkolwiek ugodą ze szpitalem albo ubezpieczycielem.
Zgodzili się Państwo na zabieg, nie wiedząc, z jakim ryzykiem się wiąże?
Proszę opisać przebieg rozmowy przed zabiegiem i przesłać dokumentację, którą Państwo mają, zwłaszcza formularze zgody. Bezpłatnie ocenię, czy przysługuje Państwu zadośćuczynienie.
Przypisy
- Wyrok SA w Gdańsku z 9 czerwca 2020 r., V ACa 89/20 ↑
- Wyrok SA w Poznaniu z 22 listopada 2018 r., I ACa 192/18 ↑
- Wyrok SA w Krakowie z 26 stycznia 2016 r., I ACa 1534/15 ↑
- Wyrok SA w Krakowie z 8 lipca 2016 r., I ACa 360/16 ↑
- Wyrok SA w Białymstoku z 24 marca 2016 r., I ACa 766/15 ↑
- Wyrok SA w Warszawie z 17 czerwca 2019 r., I ACa 316/18 ↑
- Wyrok SN z 22 listopada 2024 r., II CSKP 2233/22 ↑
- Wyrok SN z 26 kwietnia 2016 r., IV CSK 396/15 ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 37 ze zm.): art. 31, 32, 34, 35
- ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 581 ze zm.): art. 4, 9, 16, 17, 18
- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 795): art. 442¹, 444, 445, 448
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny: art. 192
- Stan prawny na 7 października 2026 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy pacjentów i ich rodzin o odszkodowanie i zadośćuczynienie za błędy medyczne, w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl