Przemyt narkotyków (Art. 55 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii).

Typ podstawowy (art. 55 ust. 1)

Zgodnie z ust. 1, karze grzywny i pozbawienia wolności do lat 5 podlega ten, kto wbrew przepisom ustawy:

• przywozi (wprowadza na obszar celny Unii Europejskiej),
• wywozi (wyprowadza poza obszar celny UE),
• przewozi w tranzycie (przemieszcza przez terytorium Polski między dwoma innymi państwami),
• dokonuje wewnątrzwspólnotowego nabycia (przemieszcza z innego kraju UE do Polski),
• dokonuje wewnątrzwspólnotowej dostawy (przemieszcza z Polski do innego kraju UE).

Przestępstwo z art. 55 jest tzw. przestępstwem formalnym (bezskutkowym). Oznacza to, że ustawa karze za samo zachowanie, czyli w tym przypadku za nielegalne przekroczenie granicy z narkotykami. Nie jest wymagany żaden dodatkowy skutek, jak np. sprzedaż substancji. Momentem dokonania przestępstwa jest sam fakt:

• wprowadzenia narkotyków na obszar celny UE (przywóz),
• przemieszczenia ich z kraju UE do Polski (wewnątrzwspólnotowe nabycie).

W tym momencie dobro prawne, jakim jest zdrowie publiczne i monopol państwa na obrót substancjami kontrolowanymi, zostało już naruszone. To, co sprawca zamierzał zrobić z narkotykami później, czy to zażyć je samemu, poczęstować znajomych, czy sprzedać, nie zmienia faktu, że dokonał już zabronionego czynu transportu transgranicznego.

Czy nieświadomość kuriera zwalnia z odpowiedzialności?

Przestępstwo z art. 55 można popełnić wyłącznie umyślnie, zarówno z zamiarem bezpośrednim (sprawca chce popełnić czyn), jak i ewentualnym (przewiduje możliwość jego popełnienia i godzi się na to). To właśnie zamiar ewentualny ma kluczowe znaczenie w sprawach tzw. “mułów narkotykowych” – osób, które za wynagrodzeniem przewożą paczki lub bagaże, twierdząc, że nie znały ich zawartości. Sądy podchodzą do takich wyjaśnień bardzo sceptycznie.

Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 4 grudnia 2019 r. (sygn. II AKa 273/19), okoliczności takie jak użyczenie walizki przez nowo poznaną osobę w zamian za wynagrodzenie, są na tyle nielogiczne, że muszą wzbudzić podejrzenie co do zawartości bagażu.

Jeśli sprawca, mając takie podejrzenia, nie rezygnuje z transportu, to znaczy, że co najmniej godzi się na popełnienie przestępstwa. Sąd Najwyższy (postanowienie z 27 marca 2014 r., sygn. V KK 307/13) potwierdził, że sprawca nie musi znać dokładnej wagi przewożonego narkotyku, wystarczy, że przewidywał i godził się na to, że może to być znaczna ilość.

Typ uprzywilejowany – wypadek mniejszej wagi (art. 55 ust. 2)

W sytuacji, gdy waga czynu jest znacznie niższa niż w typowych przypadkach, sprawca podlega łagodniejszej odpowiedzialności: grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

O kwalifikacji czynu jako wypadku mniejszej wagi decyduje całościowa ocena okoliczności przedmiotowych i podmiotowych. Sądy biorą pod uwagę m.in.:

• Ilość i rodzaj narkotyków (np. niewielka ilość “miękkich” narkotyków).
• Cel działania (np. przewóz na własne potrzeby, a nie w celach handlowych).
• Sposób działania sprawcy.

Jak słusznie zauważył Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 września 2002 r. (sygn. II KKN 79/00), sama niewielka ilość środka nie prowadzi automatycznie do przyjęcia wypadku mniejszej wagi. Konieczna jest kompleksowa analiza stopnia społecznej szkodliwości czynu.

Ustawodawca nie zawarł w opisie czynu żadnego sformułowania dotyczącego celu działania sprawcy (poza typem kwalifikowanym z ust. 3, gdzie celem jest osiągnięcie korzyści). Aby kogoś skazać, prokurator musi udowodnić, że zrealizował on wszystkie ustawowe znamiona czynu. W przypadku typu podstawowego (ust. 1) są to:

1. Działanie wbrew przepisom ustawy.
2. Jedna z czynności: przywóz, wywóz, przewóz itp.
3. Przedmiot czynności: środki odurzające, substancje psychotropowe itd.

Cel, taki jak “własny użytek” nie ma znaczenia, jeśli chodzi o samo skazanie. Argumentacja w stylu “miałem to tylko dla siebie” jest nieskuteczna, jeśli chodzi o uniknięcie samego skazania.

Kiedy cel ma znaczenie? Przy wymiarze kary.

Chociaż motywacja sprawcy jest bez znaczenia dla stwierdzenia winy, odgrywa ona fundamentalną rolę przy wymiarze kary. To właśnie na tym etapie sąd wnikliwie bada, dlaczego sprawca dopuścił się czynu.

• Przykład z praktyki: Dwie osoby zostają zatrzymane na granicy polsko-niemieckiej. Każda z nich przewozi 10 gramów marihuany.
  • Osoba A wyjaśnia, że kupiła narkotyk na własny użytek, ponieważ jest uzależniona.
  • Osoba B przyznaje, że przewoziła towar na zlecenie, za co miała otrzymać 10000 zł.

Obie osoby popełniły to samo przestępstwo z art. 55 ust. 1. Jednak osoba A ma dużą szansę na to, że jej czyn zostanie zakwalifikowany jako wypadek mniejszej wagi (art. 55 ust. 2), co wiąże się z łagodniejszą karą (np. grzywną lub karą w zawieszeniu). Z kolei osoba B, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, popełniła zbrodnię z art. 55 ust. 3, za co grozi jej kara od 3 do 20 lat pozbawienia wolności.

Typ kwalifikowany – zbrodnia narkotykowa (art. 55 ust. 3)

Najsurowsza forma przestępstwa, stanowiąca zbrodnię w rozumieniu Kodeksu karnego, zachodzi, gdy:

1. Przedmiotem czynu jest znaczna ilość narkotyków.
2. Sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej.

Za popełnienie tej zbrodni grozi kara grzywny oraz pozbawienia wolności od lat 3 do 20.

Co to jest “znaczna ilość”?

Pojęcie “znacznej ilości” jest nieostre i od lat stanowi przedmiot bogatego orzecznictwa. Dominująca linia orzecznicza, potwierdzona m.in. w wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 14 listopada 2018 r. (sygn. II AKa 251/18), definiuje ją jako ilość, która mogłaby jednorazowo zaspokoić potrzeby co najmniej kilkudziesięciu osób uzależnionych.

Przykład: Sprawca przewożący 100 gramów amfetaminy zostanie niemal na pewno oskarżony o zbrodnię z art. 55 ust. 3, ponieważ z takiej ilości można wytworzyć kilkaset porcji konsumenckich. Natomiast przewóz 5 gramów marihuany najprawdopodobniej nie zostanie zakwalifikowany jako dotyczący “znacznej ilości”.

Przemyt a posiadanie – kiedy odpowiada się za dwa przestępstwa?

Częstym problemem praktycznym jest relacja między przestępstwem z art. 55 a posiadaniem narkotyków (art. 62 ustawy). Czy osoba, która wwiozła narkotyki do Polski, odpowiada zarówno za ich wwóz, jak i za późniejsze posiadanie?

Orzecznictwo wypracowało w tej kwestii koncepcję czynu współukaranego (pozorny zbieg przestępstw). Zgodnie z nią, posiadanie narkotyków, które jest naturalną i nierozerwalną konsekwencją ich przywozu, nie podlega odrębnemu ukaraniu. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 7 maja 2013 r. (sygn. III KK 25/13), posiadanie stanowi czyn współukarany, jeśli zachowana jest więź czasowa i sytuacyjna z przestępstwem głównym (np. z przywozem).

• Przykład: Osoba kupuje marihuanę w Holandii i przywozi ją do Polski w celu dalszej odsprzedaży. W momencie przekroczenia granicy popełnia przestępstwo z art. 55. Jej dalsze posiadanie tych narkotyków bezpośrednio po przyjeździe jest czynem współukaranym.
• Ważne! Jeśli jednak po kilku dniach od przyjazdu ta sama osoba nadal przechowuje część narkotyków, których nie udało jej się sprzedać, ta “więź sytuacyjna” zostaje zerwana. Wówczas takie posiadanie stanowi już odrębne przestępstwo z art. 62 ustawy, pozostające w realnym zbiegu z wcześniejszym przywozem.

Zamiar ewentualny wystarczy do skazania za zbrodnię.

Wielu oskarżonych w sprawach o przemyt, zwłaszcza kurierzy, broni się, twierdząc, że nie mieli pewności, co znajduje się w przesyłce. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że do skazania za zbrodnię z art. 55 ust. 3 (przemyt znacznej ilości narkotyków) nie jest konieczne udowodnienie, że sprawca chciał je przemycić (zamiar bezpośredni). Wystarczy, że przewidywał taką możliwość i na to się godził (zamiar ewentualny). Jeśli okoliczności (np. wyjątkowo wysokie wynagrodzenie za prostą z pozoru usługę, tajemnicze zachowanie zleceniodawcy, nietypowy bagaż) wskazują, że oskarżony musiał liczyć się z tym, że przewozi narkotyki, i mimo to podjął się zadania, sąd może uznać go za winnego.

Obrona oparta wyłącznie na haśle “nie wiedziałem” jest nieskuteczna. Należy wykazać, że oskarżony nie tylko nie wiedział, ale również nie miał uzasadnionych podstaw, by cokolwiek podejrzewać.

Przemyt to nie to samo co wprowadzenie do obrotu (Wyrok SA w Białymstoku z 22.06.2021 r., II AKa 111/20)

Sądy precyzyjnie rozróżniają poszczególne przestępstwa narkotykowe. Sąd Apelacyjny w Białymstoku orzekł, że samo wewnątrzwspólnotowe nabycie i przewiezienie narkotyków do Polski nie jest jeszcze równoznaczne z ich “wprowadzeniem do obrotu” (co jest penalizowane w art. 56 ustawy). Przewóz może być potraktowany jako czynność przygotowawcza do handlu, ale nie jest z nim tożsamy. To rozróżnienie jest kluczowe dla prawidłowej kwalifikacji prawnej czynu. Adwokat dopilnuje, aby prokuratura nie przypisywała oskarżonemu bardziej surowo karanego przestępstwa, jeśli zgromadzony materiał dowodowy na to nie pozwala. Obrona może polegać na wykazaniu, że celem był np. własny użytek, a nie dalsza dystrybucja.

Realny zbieg przestępstw

Jak wspomniano wcześniej, posiadanie narkotyków bezpośrednio związane z ich przemytem jest z reguły czynem współukaranym. Sąd Najwyższy doprecyzował jednak tę zasadę. Jeśli po zakończeniu akcji przemytniczej (np. po dotarciu do miejsca docelowego) sprawca nadal dysponuje narkotykami w innym celu (np. zamierza je sprzedać, podzielić lub po prostu przechować na później), to takie zachowanie stanowi już odrębne przestępstwo posiadania z art. 62 ustawy.

Linia obrony może koncentrować się na wykazaniu, że cały zabezpieczony materiał był nierozerwalnie związany z jednym zamiarem i jedną akcją przemytniczą. Pozwala to uniknąć kumulacji skazań i w konsekwencji surowszej kary łącznej.

Jak może pomóc adwokat? Potencjalne linie obrony

Oskarżenie z art. 55 nie oznacza automatycznie wyroku skazującego, a już na pewno nie w najsurowszym wymiarze. Rolą adwokata jest wykorzystanie wszelkich dostępnych narzędzi prawnych, aby zapewnić klientowi jak najlepszy wynik postępowania.

Weryfikacja materiału dowodowego

To absolutna podstawa każdej obrony. Adwokat dokładnie analizuje akta sprawy pod kątem:

• Legalności dowodów: Czy przeszukanie, zatrzymanie lub kontrola operacyjna (np. podsłuch) zostały przeprowadzone zgodnie z procedurami? Wszelkie uchybienia mogą prowadzić do wyłączenia kluczowych dowodów z postępowania.
• Wiarygodności świadków: Czy zeznania są spójne? Czy nie są to pomówienia ze strony innych osób zamieszanych w sprawę, które próbują w ten sposób polepszyć swoją sytuację procesową? Adwokat ma prawo zadawać świadkom pytania i wykazywać ewentualne sprzeczności.

Kwestionowanie znamion przestępstwa

Linia obrony może skupiać się na podważeniu jednego z kluczowych elementów zarzutu.

• Brak umyślności; Polega na wykazaniu, że oskarżony został zmanipulowany i nie miał żadnych podstaw, by przypuszczać, że bierze udział w przestępstwie. Wymaga to przedstawienia bardzo spójnej i wiarygodnej wersji wydarzeń, popartej, o ile to możliwe, dowodami pośrednimi.
• Kwestionowanie ilości i rodzaju substancji: Opinia biegłego z zakresu chemii jest kluczowym dowodem. Adwokat może ją zakwestionować, np. wnosząc o powołanie innego biegłego lub wykazując błędy w metodologii badań. Zmniejszenie ustalonej ilości narkotyków może prowadzić do zmiany kwalifikacji czynu ze zbrodni (znaczna ilość) na typ podstawowy.

Walka o łagodniejszą kwalifikację prawną

Jeśli dowody winy są mocne, strategia obrony często koncentruje się na przekonaniu sądu do przyjęcia łagodniejszej kwalifikacji prawnej.

• Wykazywanie “wypadku mniejszej wagi” (art. 55 ust. 2): Adwokat będzie podkreślał wszystkie okoliczności łagodzące – niewielką ilość substancji, jej rodzaj (“miękki” narkotyk), działanie na własny użytek, niekaralność oskarżonego, jego trudną sytuację życiową. Celem jest udowodnienie, że stopień społecznej szkodliwości czynu był znikomy.
• Jeśli prokurator zarzuca zbrodnię z art. 55 ust. 3, obrona może polegać na wykazaniu, że celem był wyłącznie własny użytek. Zgromadzony materiał dowodowy musi potwierdzać tę wersję (np. brak kontaktów z potencjalnymi odbiorcami, brak przyrządów do porcjowania).

Co jest istotne przy wymiarze kary?

Rodzaj i charakter naruszonego dobra.

Podstawowym dobrem chronionym jest zdrowie publiczne. Jednak jego naruszenie będzie oceniane znacznie surowiej, jeśli np. sprawca próbuje przemycić narkotyki do zakładu karnego, placówki wychowawczej czy na teren szkoły. W takim wypadku, nawet niewielka ilość substancji powoduje ogromne zagrożenie, destabilizując porządek i bezpieczeństwo w tych miejscach.

Rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody

W tym punkcie kluczowa jest nie tylko ilość, ale i rodzaj narkotyku. Przemyt 2 gramów marihuany stanowi zupełnie inne zagrożenie niż przemyt 2 gramów fentanylu czy heroiny, czyli narkotyków o wielokrotnie większym potencjale uzależniającym i śmiertelnym.

Sposób i okoliczności popełnienia czynu

Czy sprawca działał w sposób zorganizowany i przemyślany, np. używając specjalnej skrytki w samochodzie? Czy był to jednorazowy, nieprzemyślany wybryk? Działanie w ramach zorganizowanej grupy przestępczej, nawet w roli kuriera z niewielką ilością, niemal zawsze wykluczy możliwość uznania czynu za wypadek mniejszej wagi.

Waga naruszonych przez sprawcę obowiązków

Ten punkt dotyczy zwłaszcza funkcjonariuszy publicznych. Jeśli przemytu dopuściłby się np. funkcjonariusz Służby Więziennej lub policjant, waga jego czynu byłaby nieporównywalnie większa z uwagi na złamanie szczególnego obowiązku stania na straży prawa.

Postać zamiaru i motywacja sprawcy

Czy sprawca przewoził narkotyki na własny użytek, zmagając się z nałogiem? A może jego jedyną motywacją był łatwy zysk i chęć dystrybucji narkotyków dalej? Działanie z chęci zysku jest oceniane znacznie surowiej niż działanie w celu zaspokojenia własnych potrzeb.

Rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia

W kontekście przemytu ten punkt ma mniejsze znaczenie, ale może dotyczyć np. legalnego obrotu lekami zawierającymi substancje kontrolowane i rażącego naruszenia procedur.