Gdy pojawia się wątpliwość co do stanu psychicznego oskarżonego, sąd, a w śledztwie prokurator, powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów (art. 202 § 1 k.p.k.). Opinia ocenia poczytalność w chwili czynu i to, czy oskarżony może brać udział w postępowaniu. Sprawca niepoczytalny nie popełnia przestępstwa, ale sąd może orzec wobec niego środek zabezpieczający (art. 31 § 1 i art. 93c k.k.). Przy znacznie ograniczonej poczytalności sąd może nadzwyczajnie złagodzić karę (art. 31 § 2 k.k.). Od chwili, gdy wątpliwość się pojawi, oskarżony musi mieć obrońcę.
W pigułce
- Opinię o stanie psychicznym oskarżonego wydaje co najmniej dwóch psychiatrów. Na ich wniosek dołącza się biegłych innych specjalności (art. 202 k.p.k.).
- Opinia ocenia dwie rzeczy. Poczytalność w chwili czynu i to, czy oskarżony może dziś brać udział w postępowaniu i bronić się rozsądnie.
- Przy wątpliwościach co do poczytalności obrońca jest obowiązkowy. Tak stanowi art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k.
- Obserwacja w szpitalu trwa co do zasady do 4 tygodni. Łącznie w sprawie nie może przekroczyć 8 tygodni, a na decyzję o niej przysługuje zażalenie.
- Niepoczytalny sprawca nie popełnia przestępstwa. Sąd może jednak orzec wobec niego środek zabezpieczający, w tym pobyt w zakładzie psychiatrycznym.
- Ograniczona poczytalność pozwala nadzwyczajnie złagodzić karę. Sąd nie musi z tej możliwości skorzystać (art. 31 § 2 k.k.).
- Dobrowolne upicie się nie chroni przed odpowiedzialnością. Wyjątkiem jest między innymi upojenie patologiczne (art. 31 § 3 k.k.).
- Opinię można zakwestionować, gdy jest niepełna, niejasna lub sprzeczna. Sama odmienna ocena strony nie wystarczy (art. 201 k.p.k.).
Kiedy sąd powołuje biegłych psychiatrów
Przykład. Mężczyzna od lat leczy się psychiatrycznie. W czasie kryzysu niszczy mienie sąsiada i grozi mu. Rodzina mówi, że „to nie był on”. W sprawie karnej kluczowe staje się pytanie, czy w chwili czynu rozumiał, co robi, i czy mógł pokierować swoim zachowaniem.
Opinię psychiatrów zleca się, gdy istnieje uzasadniona wątpliwość co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego. Sygnałem bywa wcześniejsze leczenie, zachowanie w czasie czynu, informacje od rodziny albo sposób, w jaki oskarżony zachowuje się w czasie przesłuchania. Przy podejrzeniu ograniczonej poczytalności sąd ma obowiązek dokładnie ustalić ten stan przy pomocy biegłych psychiatrów1.
Z tą chwilą zmienia się sytuacja procesowa oskarżonego. Musi on mieć obrońcę, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem nie była w czasie czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona (art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k.). To samo dotyczy wątpliwości, czy stan zdrowia psychicznego pozwala mu bronić się samodzielnie i rozsądnie (art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k.). Jeżeli biegli uznają, że takich zaburzeń nie było, sąd może orzec, że udział obrońcy nie jest już obowiązkowy (art. 79 § 4 k.p.k.).
Kto bada i co musi zawierać opinia
Opinię wydaje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Na ich wniosek do udziału w opinii powołuje się biegłych innych specjalności, najczęściej psychologa (art. 202 § 1 i 2 k.p.k.). Biegli nie mogą pozostawać ze sobą w stosunkach, które mogłyby wywołać wątpliwość co do ich samodzielności (art. 202 § 4 k.p.k.).
Opinia powinna odpowiadać na kilka pytań. Jaka była poczytalność oskarżonego w chwili czynu, jaki jest jego aktualny stan zdrowia psychicznego i czy pozwala mu on brać udział w postępowaniu oraz bronić się samodzielnie i rozsądnie. W razie potrzeby biegli wypowiadają się też o okolicznościach ważnych dla środków zabezpieczających (art. 202 § 5 k.p.k.).
Granica między rolą biegłych a rolą sądu jest wyraźna. Biegli oceniają stan psychiczny sprawcy w czasie czynu i jego wpływ na zachowanie. Czy ten stan oznacza niepoczytalność w rozumieniu prawa, ocenia sąd2.
Oskarżony nie musi obawiać się, że to, co powie biegłym o zarzucanym czynie, zostanie użyte przeciwko niemu. Oświadczenia złożone wobec biegłego albo lekarza, dotyczące zarzucanego czynu, nie mogą stanowić dowodu (art. 199 k.p.k.).
Badanie ambulatoryjne i obserwacja w szpitalu
Badanie może odbyć się ambulatoryjnie, w czasie jednego lub kilku spotkań. Jeżeli biegli zgłoszą taką konieczność, badanie można połączyć z obserwacją w zakładzie leczniczym. Warunkiem jest to, że zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo (art. 203 § 1 k.p.k.).
- Decyzja. O obserwacji, jej miejscu i czasie orzeka sąd. W śledztwie robi to na wniosek prokuratora (art. 203 § 2 k.p.k.).
- Czas. Obserwacja nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie. Na wniosek zakładu sąd może ją przedłużyć, ale łączny czas w danej sprawie nie może przekroczyć 8 tygodni (art. 203 § 3 k.p.k.).
- Zażalenie. Na postanowienie o obserwacji i o jej przedłużeniu przysługuje zażalenie, które sąd rozpoznaje niezwłocznie (art. 203 § 4 k.p.k.).
Jeżeli stan zdrowia psychicznego nie pozwala oskarżonemu brać udziału w postępowaniu, postępowanie zawiesza się (art. 22 § 1 k.p.k.).
Niepoczytalność
Nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem (art. 31 § 1 k.k.). Sama diagnoza nie wystarcza. Choroba musi w chwili czynu odebrać sprawcy jedną z tych zdolności.
Opinia o niepoczytalności nie zwalnia sądu z ustalenia, co się stało. Sąd Apelacyjny w Krakowie podkreślił, że sąd musi ustalić, czy oskarżony, który według biegłych jest niepoczytalny, w ogóle popełnił zarzucany mu czyn3. Ma to znaczenie praktyczne. Gdy czynu nie udowodniono, nie ma podstaw do jakichkolwiek środków.
Środki zabezpieczające
Gdy sprawca był niepoczytalny, prokurator może wnieść o umorzenie postępowania i zastosowanie środka zabezpieczającego (art. 354 k.p.k.). Środkami tymi są elektroniczna kontrola miejsca pobytu, terapia, terapia uzależnień i pobyt w zakładzie psychiatrycznym (art. 93a § 1 k.k.).
Pobyt w zakładzie psychiatrycznym sąd orzeka, jeżeli istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że sprawca ponownie popełni czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym (art. 93g § 1 k.k.). Drobny czyn albo prawdopodobieństwo, które nie jest wysokie, nie uzasadniają izolacji4. Niepoczytalność musi przy tym wynikać z opinii, której nie można zarzucić wad z art. 201 k.p.k., zwłaszcza niepełności5.
Czasu stosowania środka nie określa się z góry (art. 93d § 1 k.k.). Sąd uchyla go, gdy dalsze stosowanie nie jest już konieczne (art. 93b § 2 k.k.).
Ograniczona poczytalność
Jeżeli w czasie czynu zdolność rozpoznania jego znaczenia lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 31 § 2 k.k.). To możliwość, a nie obowiązek. Gdy sąd z niej nie skorzysta, ograniczona poczytalność powinna być uwzględniona jako okoliczność łagodząca przy wymiarze kary6. Wobec sprawcy skazanego w stanie ograniczonej poczytalności sąd może też orzec środek zabezpieczający (art. 93c pkt 2 k.k.).
Alkohol, narkotyki i upojenie patologiczne
Przepisów o niepoczytalności i ograniczonej poczytalności nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia, który przewidywał albo mógł przewidzieć (art. 31 § 3 k.k.). Kto się upił i popełnił przestępstwo, odpowiada jak osoba poczytalna.
Są jednak wyjątki. Odpowiedzialność wyłącza upojenie patologiczne, w którym sprawca traci zdolność kierowania postępowaniem wskutek nietypowej reakcji organizmu nawet na niewielką ilość alkoholu7. Wyjątkiem jest też sytuacja, w której sprawca nie znał działania środka albo przyjął go wbrew swojej woli. Rozstrzyga sąd na podstawie opinii biegłych psychiatrów8.
Gdy opinia jest niekorzystna
Opinię psychiatrów ocenia się tak jak każdą inną opinię biegłych. Można ją podważyć, gdy jest niepełna, niejasna albo sprzeczna (art. 201 k.p.k.). Strona ma też prawo zadać biegłym pytania. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu uznał oddalenie wniosku o wezwanie psychiatrów na rozprawę za rażące naruszenie prawa oskarżonego do obrony9.
Sama odmienna ocena nie wystarcza. W sprawie, w której obrona powoływała się na wcześniejsze leczenie, a biegli po obserwacji wykluczyli chorobę psychiczną, sąd uznał, że polemika z opiniami spójnymi, jasnymi i logicznymi nie daje podstawy do powołania nowych biegłych10. Wcześniejsze rozpoznania lekarskie nie przesądzają sprawy, jeżeli biegli je znali i odnieśli się do nich. Ogólne zasady kwestionowania opinii opisuję w artykule „Opinia biegłego w sprawie karnej”.
Co to oznacza w praktyce. Biegli powinni dostać pełną dokumentację leczenia psychiatrycznego, także sprzed czynu. Gdy jej nie mają, opinia łatwo staje się niepełna. Zebranie tej dokumentacji i przekazanie jej organowi to zadanie, którym obrona powinna zająć się na samym początku.
Czego nie robić
- Nie ukrywać wcześniejszego leczenia. Dokumentacja psychiatryczna jest dla biegłych podstawowym materiałem.
- Nie liczyć, że sama diagnoza wystarczy. Liczy się stan w chwili czynu, a nie nazwa choroby.
- Nie rezygnować z zażalenia na obserwację, gdy brak do niej podstaw. Termin jest krótki.
- Nie zakładać, że niepoczytalność oznacza wolność. Może prowadzić do pobytu w zakładzie psychiatrycznym na czas nieokreślony.
- Nie kwestionować opinii samym niezadowoleniem. Trzeba wskazać jej konkretne wady.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Jak najszybciej, gdy pojawia się wątpliwość co do stanu psychicznego oskarżonego, najlepiej jeszcze przed badaniem przez biegłych. Wtedy można zadbać o pełną dokumentację leczenia, właściwy skład biegłych i odpowiedni zakres badania. Opis sprawy można przesłać przez formularz na stronie „Kontakt”.
Najczęstsze pytania
Co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Na ich wniosek dołącza się biegłych innych specjalności, najczęściej psychologa (art. 202 § 1 i 2 k.p.k.).
Co do zasady do 4 tygodni. Sąd może ją przedłużyć, ale łącznie w sprawie nie może trwać dłużej niż 8 tygodni (art. 203 § 3 k.p.k.).
Tak, jeżeli istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że ponownie popełni czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą (art. 93g § 1 k.k.).
Co do zasady nie (art. 31 § 3 k.k.). Wyjątkiem jest między innymi upojenie patologiczne, czyli nietypowa reakcja organizmu na niewielką ilość alkoholu.
Wynagrodzenie ustalam indywidualnie, po zapoznaniu się z aktami i etapem sprawy. Koszt omawiamy przed podjęciem współpracy.
Gdy tylko pojawi się wątpliwość co do stanu psychicznego oskarżonego, najlepiej przed badaniem przez biegłych.
Bliska osoba ma być badana przez biegłych psychiatrów?
Proszę opisać sprawę i jej etap. Ocenię, jakie dokumenty warto przygotować i jak zadbać o prawa oskarżonego w czasie badania i po wydaniu opinii.
Przypisy
- Wyrok SN z 16 listopada 1973 r., III KR 257/73, za: J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2021, art. 31 ↑
- A. Zoll, [w:] W. Wróbel, A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Część I. Komentarz do art. 1-52, wyd. V, Wolters Kluwer, Warszawa 2016, art. 31, nb 27 ↑
- Wyrok SA w Krakowie z 28 lutego 2002 r., II AKa 2/02, KZS 2002, nr 3, poz. 24, za: M. Budyn-Kulik, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 139 ↑
- Postanowienie SN z 14 marca 2017 r., IV KK 376/16, za: M. Mozgawa, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 414-416 ↑
- Postanowienie SN z 6 lipca 2022 r., IV KK 94/22, za: M. Mozgawa, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 414-416 ↑
- Wyrok SA w Gdańsku z 17 lipca 2019 r., II AKa 128/19, za: M. Budyn-Kulik, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 142-143 ↑
- Wyrok SA we Wrocławiu z 29 czerwca 2016 r., II AKa 137/16, za: J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2021, art. 31 ↑
- A. Golonka, Upicie (upojenie) alkoholowe a problematyka poczytalności sprawcy przestępstwa, „Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2020, nr 2 (27), s. 33 ↑
- Wyrok SA we Wrocławiu z 23 sierpnia 2012 r., II AKa 222/12, za: M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, wyd. 1, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. 3 ↑
- Wyrok SA we Wrocławiu z 11 marca 2016 r., II AKa 6/16 ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.): art. 31, 93a, 93b, 93c, 93d, 93g
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 490 ze zm.): art. 22, 79, 199, 201, 202, 203, 354
- Stan prawny na 25 października 2026 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy karne oraz sprawy o odszkodowanie i zadośćuczynienie, w których opinia biegłego często przesądza o wyniku.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl