Art. 3 Prawa o ruchu drogowym. Zasady ostrożności, które musisz znać jako uczestnik ruchu drogowego.

Art.  3.  [Zasady zachowania na drodze]

1. Uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze są obowiązani zachować ostrożność albo gdy ustawa tego wymaga – szczególną ostrożność, unikać wszelkiego działania, które mogłoby spowodować zagrożenie bezpieczeństwa lub porządku ruchu drogowego, ruch ten utrudnić albo w związku z ruchem zakłócić spokój lub porządek publiczny oraz narazić kogokolwiek na szkodę. Przez działanie rozumie się również zaniechanie.
2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio do osoby znajdującej się w pobliżu drogi, jeżeli jej zachowanie mogłoby pociągnąć za sobą skutki, o których mowa w tym przepisie.
3. Jeżeli uczestnik ruchu lub inna osoba spowodowała jednak zagrożenie bezpieczeństwa ruchu drogowego, jest obowiązana przedsięwziąć niezbędne środki w celu niezwłocznego usunięcia zagrożenia, a gdyby nie mogła tego uczynić, powinna o zagrożeniu uprzedzić innych uczestników ruchu.

Nie tylko skodyfikowane reguły – rola zdrowego rozsądku

Choć Prawo o ruchu drogowym i rozporządzenia szczegółowo regulują wiele sytuacji, nie są w stanie przewidzieć i opisać każdej możliwej konfiguracji zdarzeń na drodze. Dlatego Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że zasady bezpieczeństwa obejmują nie tylko reguły wyrażone wprost w przepisach, ale także te nieskodyfikowane, wynikające z istoty bezpieczeństwa w ruchu. Oznacza to, że uczestnicy ruchu powinni kierować się nie tylko literą prawa, ale także zdrowym rozsądkiem, ogólną przezornością i troską o bezpieczeństwo innych.

Przykład praktyczny: Kierowca zbliżający się do nieoświetlonego przejścia dla pieszych w nocy, nawet jeśli przepisy nie nakazują mu w tej konkretnej sytuacji zwolnienia do określonej prędkości, powinien, kierując się zasadą ostrożności i zdrowym rozsądkiem, zredukować prędkość, aby mieć pewność, że będzie w stanie zareagować, jeśli na przejściu pojawi się pieszy.

Warto zaznaczyć, że zasady ruchu drogowego nie są statyczne. Rozwój motoryzacji, rosnące natężenie ruchu i coraz większe prędkości pojazdów wymuszają ciągłą ewolucję przepisów. To, co było wystarczające kilkadziesiąt lat temu, dziś może okazać się niewystarczające. Dlatego tak ważne jest nie tylko znajomość aktualnych przepisów, ale także świadomość ich dynamiki.

Przykład praktyczny: Kiedyś wymóg zachowania szczególnej ostrożności przy wyprzedzaniu rowerzysty mógł być rozumiany inaczej niż dziś, gdy mamy do czynienia z szybkimi rowerami elektrycznymi i hulajnogami, które poruszają się ze znacznie większą prędkością i wymagają od kierowców jeszcze większej uwagi i odpowiedniego odstępu.

Fundamentalna zasada ostrożności (art. 3 ust. 1 Prawa o ruchu drogowym)

Kluczowym elementem art. 3 jest generalna reguła ostrożności. Zgodnie z nią, uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze są obowiązani zachować ostrożność albo gdy ustawa tego wymaga – szczególną ostrożność, unikać wszelkiego działania, które mogłoby spowodować zagrożenie bezpieczeństwa lub porządku ruchu drogowego, ruch ten utrudnić albo w związku z ruchem zakłócić spokój lub porządek publiczny oraz narazić kogokolwiek na szkodę.

Pojęcie “ostrożności” w tym kontekście odnosi się do:

• Ostrożności zwykłej (przeciętnej): Oczekuje się od uczestnika ruchu podejmowania takich czynności, jakie zwykle w danej sytuacji przedsięwziąłby przeciętny, rozsądny i sumienny kierowca (lub inny uczestnik ruchu), aby uniknąć negatywnych następstw. Wzorcem jest tu “rozważny kierowca”.
  • Przykład praktyczny: Kierowca jadący w dobrych warunkach atmosferycznych, na prostej i dobrze oznakowanej drodze, powinien utrzymywać bezpieczny odstęp od poprzedzającego pojazdu, dostosowany do prędkości. To jest standardowe zachowanie, jakiego oczekuje się od “rozważnego kierowcy”.
  •  
• Ostrożności szczególnej: W określonych przez ustawę sytuacjach (np. wyprzedzanie, zmiana pasa ruchu, zbliżanie się do przejścia dla pieszych) wymagany jest wyższy stopień uwagi i rozwagi. Uczestnik ruchu musi być przygotowany na nagłe zmiany sytuacji i potencjalne błędy innych.
  • Przykład praktyczny: Kierowca zbliżający się do przejścia dla pieszych (sytuacja wymagająca szczególnej ostrożności) musi nie tylko obserwować samo przejście, ale także jego okolice, być przygotowanym na to, że pieszy może nagle wejść na jezdnię, nawet jeśli wydaje się, że go tam nie ma. Szczególna ostrożność oznacza tu zwiększoną czujność i gotowość do natychmiastowej reakcji.

Warto podkreślić, że Sąd Najwyższy odrzucił koncepcję “ostrożności maksymalnej”, uznając ją za nierealistyczną i prowadzącą do odpowiedzialności obiektywnej. Wymagane jest zapewnienie “optymalnego bezpieczeństwa”, co jest możliwe do osiągnięcia przez rozważnego uczestnika ruchu.

Co oznacza “zagrożenie bezpieczeństwa lub porządku ruchu”?

Art. 3 ust. 1 mówi o unikaniu działań, które mogłyby spowodować:

• Zagrożenie bezpieczeństwa ruchu drogowego: Stworzenie sytuacji, która grozi negatywnymi skutkami dla ruchu, np. ryzykiem kolizji, potrącenia.
  • Przykład praktyczny: Gwałtowne hamowanie bez uzasadnionej przyczyny na drodze o dużym natężeniu ruchu stwarza zagrożenie najechania przez pojazdy jadące z tyłu.
• Zagrożenie porządku ruchu drogowego: Zakłócenie ustalonego ładu i harmonii w ruchu.
  • Przykład praktyczny: Zajeżdżanie drogi innym pojazdom, uniemożliwianie zmiany pasa ruchu, blokowanie skrzyżowania.
• Utrudnianie ruchu: Działania lub zaniechania zakłócające płynność ruchu, zmuszające innych do zwiększonej uwagi lub dodatkowych manewrów.
  • Przykład praktyczny: Jazda ze zbyt małą prędkością bez uzasadnienia na drodze o dozwolonej wyższej prędkości, tamowanie ruchu poprzez zatrzymanie pojazdu w miejscu niedozwolonym, czy nawet “spacerowanie” po przejściu dla pieszych zamiast szybkiego jego pokonania.
• Zakłócenie spokoju lub porządku publicznego w związku z ruchem: Naruszenie równowagi psychicznej osób znajdujących się w miejscach publicznych lub faktycznie istniejącego układu stosunków społecznych.
  • Przykład praktyczny: Używanie sygnału dźwiękowego w sposób nieuzasadniony i nadmierny w terenie zabudowanym w porze nocnej, organizowanie nielegalnych wyścigów ulicznych.
• Narażenie kogokolwiek na szkodę: Potencjalne spowodowanie szkody materialnej (uszkodzenie pojazdu, mienia) lub niematerialnej (uszczerbek na zdrowiu, śmierć).
  • Przykład praktyczny: Pozostawienie na jezdni ostrego przedmiotu, który może uszkodzić opony, nieprawidłowe zabezpieczenie ładunku, który może spaść i uszkodzić inny pojazd lub zranić pieszego.

Istotne jest, że przepis mówi o możliwości spowodowania tych skutków (“mogłoby”), co oznacza, że chodzi o zagrożenie potencjalne, a niekoniecznie już zrealizowane.

Kogo dotyczy obowiązek zachowania ostrożności?

Obowiązek ten spoczywa na:

• Uczestnikach ruchu: Kierujących, pieszych, osobach poruszających się przy użyciu urządzenia wspomagającego ruch, pasażerach.
• Innych osobach znajdujących się na drodze: Pracownikach wykonujących roboty drogowe, osobach kierujących ruchem, członkach służb ratowniczych.
• Osobach znajdujących się w pobliżu drogi: Jeśli ich zachowanie mogłoby spowodować zagrożenie (np. palenie ogniska powodujące zadymienie drogi, oślepianie kierowców światłami podczas prac polowych).

Przykład praktyczny: Pasażer, który nagle szarpie kierownicę lub rozprasza kierowcę, narusza obowiązek ostrożności. Podobnie rolnik, który wykonuje prace polowe ciągnikiem w bezpośrednim sąsiedztwie drogi i używa oświetlenia roboczego w taki sposób, że oślepia nadjeżdżających kierowców, również narusza ten obowiązek.

Szczególna ostrożność – kiedy jest wymagana?

Prawo o ruchu drogowym precyzyjnie wymienia sytuacje, w których od uczestnika ruchu wymaga się zachowania szczególnej ostrożności. Jest ona zdefiniowana w art. 2 pkt 22 jako “ostrożność polegającą na zwiększeniu uwagi i dostosowaniu zachowania uczestnika ruchu do warunków i sytuacji zmieniających się na drodze, w stopniu umożliwiającym odpowiednio szybkie reagowanie”.

Przykłady sytuacji wymagających szczególnej ostrożności (pełna lista jest długa i zawarta w różnych artykułach Prawa o ruchu drogowym oraz rozporządzeniach):

• Przechodzenie pieszego przez jezdnię lub torowisko.
• Włączanie się do ruchu.
• Zmiana kierunku jazdy lub pasa ruchu.
• Cofanie.
• Wyprzedzanie.
• Zbliżanie się do skrzyżowania.
• Zbliżanie się do przejścia dla pieszych.
• Jazda w warunkach zmniejszonej przejrzystości powietrza (mgła, deszcz).

Przykład praktyczny: Kierowca wykonujący manewr wyprzedzania (szczególna ostrożność) musi nie tylko upewnić się, że ma wystarczająco dużo miejsca i nie zajedzie drogi wyprzedzanemu pojazdowi, ale także obserwować drogę daleko przed sobą, czy z naprzeciwka nie nadjeżdża inny pojazd, oraz czy pojazd wyprzedzany nie sygnalizuje zamiaru skrętu.

Obowiązek usunięcia spowodowanego zagrożenia

Jeżeli uczestnik ruchu lub inna osoba spowodowała jednak zagrożenie bezpieczeństwa ruchu drogowego, jest obowiązana przedsięwziąć niezbędne środki w celu niezwłocznego usunięcia zagrożenia, a gdyby nie mogła tego uczynić, powinna o zagrożeniu uprzedzić innych uczestników ruchu.”

Przepis nakłada na osobę, która spowodowała zagrożenie, dwa alternatywne obowiązki:

1. Usunięcie zagrożenia, lub
2. Jeśli usunięcie nie jest możliwe – ostrzeżenie innych uczestników ruchu

Praktyczne przykłady obowiązku usunięcia zagrożenia

1. Wyciek oleju z pojazdu
   Jeśli z naszego samochodu wyciekł olej na jezdnię, powinniśmy natychmiast zabezpieczyć miejsce wycieku (np. posypać piaskiem), a jeśli nie jest to możliwe – oznaczyć miejsce trójkątem ostrzegawczym i powiadomić odpowiednie służby.
2. Przewrócony znak drogowy
   Jeśli spowodowaliśmy przewrócenie znaku drogowego, powinniśmy go postawić, a jeśli jest to niemożliwe – oznakować miejsce i powiadomić zarządcę drogi lub policję.
3. Rozbicie butelki na drodze rowerowej
   Jeśli przypadkowo rozbiliśmy butelkę na drodze rowerowej, powinniśmy niezwłocznie zebrać szkło, a jeśli nie mamy jak tego zrobić – ostrzec przejeżdżających rowerzystów i powiadomić służby miejskie.
4. Wysypany ładunek z pojazdu
   Jeśli z naszego samochodu wysypał się ładunek na drogę, musimy go jak najszybciej usunąć lub zabezpieczyć miejsce i wezwać pomoc.