Narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia (art. 160 kk) – kto i kiedy odpowiada? Przewodnik prawny.

Przestępstwo z Art. 160 KK polega na spowodowaniu (umyślnie lub nieumyślnie) stanu bezpośredniego niebezpieczeństwa utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu dla innej osoby. Co ważne, musi zaistnieć realny skutek w postaci konkretnego, bezpośredniego zagrożenia.

Co oznacza “bezpośrednie” niebezpieczeństwo?

• Realne i konkretne: Zagrożenie musi istnieć obiektywnie, a nie być tylko teoretyczną możliwością.
• Wysokie prawdopodobieństwo: Musi istnieć duża szansa, że zagrożenie przerodzi się w faktyczną krzywdę (śmierć lub ciężki uszczerbek na zdrowiu, np. utratę wzroku, słuchu, poważne kalectwo).
• Bliskość czasowa i przestrzenna: Sytuacja grozi natychmiastowym lub bardzo szybkim negatywnym skutkiem, bez konieczności wystąpienia dodatkowych, nieprzewidzianych czynników czy dalszych działań sprawcy.

Przykład: Pozostawienie bez żadnego zabezpieczenia otwartej studzienki kanalizacyjnej na środku ruchliwego chodnika stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo wpadnięcia i doznania ciężkich obrażeń przez przechodnia.

Przykład: Wyprzedzanie samochodem “na trzeciego” na wąskiej drodze tuż przed zakrętem stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo czołowego zderzenia dla pojazdów nadjeżdżających z naprzeciwka. Natomiast pozostawienie zepsutego samochodu na poboczu, prawidłowo oznakowanego, stwarza co najwyżej ogólne ryzyko, ale niekoniecznie bezpośrednie niebezpieczeństwo w rozumieniu.

Przykład: lekarz, który nie wykonuje niezbędnych badań u pacjenta z objawami zawału serca i odsyła go do domu, naraża go na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia. Podobnie kierowca, który przewozi pasażerów pojazdem z niesprawnym układem hamulcowym, stwarza stan bezpośredniego zagrożenia dla ich życia i zdrowia.

Kto może być sprawcą narażenia na niebezpieczeństwo?

Odpowiedzialność karna zależy od tego, kto dopuszcza się narażenia i czy działa umyślnie, czy nieumyślnie:

Art. 160 § 1 KK: Odpowiedzialność powszechna (każdy z nas).

Dotyczy sytuacji, gdy każdy swoim umyślnym działaniem naraża inną osobę. Sprawca musi chcieć stworzyć niebezpieczną sytuację lub przynajmniej godzić się na to, że jego zachowanie z wysokim prawdopodobieństwem do niej doprowadzi.

• Przykład: Osoba, która dla żartu spycha kogoś z pomostu do głębokiej wody, wiedząc, że ta osoba nie umie pływać, godzi się na bezpośrednie niebezpieczeństwo utonięcia.
• Przykład: Pracodawca, który świadomie nakazuje pracownikowi pracę na dużej wysokości bez wymaganych zabezpieczeń, godząc się na ryzyko upadku i ciężkich obrażeń.

Art. 160 § 2 KK: Odpowiedzialność Gwaranta (osoby zobowiązanej do opieki)

Dotyczy tylko osób, na których ciąży szczególny, prawny obowiązek opieki nad osobą narażoną (tzw. gwarantów). Przestępstwo może być popełnione przez umyślne działanie lub umyślne zaniechanie (niewypełnienie obowiązku).

Kim jest gwarant? To m.in.: rodzic wobec dziecka, opiekun prawny, lekarz lub ratownik wobec pacjenta, nauczyciel lub wychowawca wobec podopiecznych, osoba, która na mocy umowy lub dobrowolnie podjęła się opieki (np. opiekunka do dziecka, przewodnik górski).

1. • Przykład (zaniechanie gwaranta): Lekarz na oddziale ratunkowym, który umyślnie ignoruje wezwanie do pacjenta w stanie krytycznym, wiedząc, że brak interwencji grozi jego śmiercią.
   • Przykład (zaniechanie gwaranta): Opiekunka zostawiająca w upalny dzień małe dziecko zamknięte w samochodzie na parkingu, godząc się na ryzyko udaru cieplnego.

Art. 160 § 3 KK: Narażenie nieumyślne

Dotyczy sytuacji, gdy sprawca (zarówno “każdy”, jak i “gwarant”) naraża inną osobę nieumyślnie.

Sprawca nie ma zamiaru stworzenia zagrożenia, ale powoduje je przez niezachowanie wymaganej ostrożności (np. lekceważąc przepisy, zasady bezpieczeństwa). Musi przy tym przewidywać lub obiektywnie móc przewidzieć, że jego nieostrożność może prowadzić do bezpośredniego niebezpieczeństwa.

• Przykład: Kierowca, który rozmawiając przez telefon, wjeżdża na przejście dla pieszych na czerwonym świetle, zmuszając pieszego do gwałtownego uskoku.
• Przykład: Osoba remontująca mieszkanie, która przez nieuwagę uszkadza instalację gazową, stwarzając ryzyko wybuchu dla sąsiadów.
• Przykład (nieumyślne zaniechanie gwaranta): Lekarz, który z powodu roztargnienia zapomina zlecić kluczowe badanie pacjentowi po operacji, co prowadzi do przeoczenia rozwijającej się infekcji i stwarza bezpośrednie zagrożenie sepsą.

Co z odpowiedzialnością, jeśli ostatecznie „nic się nie stało”?

Odpowiedzialność karna powstaje już w momencie stworzenia stanu bezpośredniego niebezpieczeństwa. Nawet jeśli dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności, interwencji innych osób lub instynktownej reakcji samej osoby narażonej, nie doszło do faktycznej utraty życia czy ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, przestępstwo zostało dokonane.

Czynny żal – jak uniknąć kary? (art. 160 § 4 kk).

Ustawodawca przewidział jednak furtkę dla sprawców, którzy “pójdą po rozum do głowy”. Zgodnie z § 4 Art. 160 KK, nie podlega karze sprawca (który dopuścił się czynu z § 1, 2 lub 3), jeśli dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo. Oznacza to, że jeśli sam, z własnej inicjatywy, podjął skuteczne działania, aby zlikwidować stworzone przez siebie zagrożenie, zanim spowodowało ono krzywdę – może uniknąć odpowiedzialności karnej.

Przykład: Osoba, która nieumyślnie zaprószyła ogień w lesie, ale natychmiast sama go ugasiła, zanim zdążył się rozprzestrzenić i zagrozić innym ludziom.

Kary i tryb ścigania.

Za narażenie człowieka na niebezpieczeństwo grożą następujące kary:

• § 1 (umyślne powszechne): kara pozbawienia wolności do lat 3.
• § 2 (umyślne gwaranta): kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
• § 3 (nieumyślne): grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

(stan prawny na 2 kwietnia 2025)