Pacjent trafia na SOR z bólem w klatce piersiowej. Czeka kilka godzin na korytarzu. Wieczorem rodzina słyszy, że to był rozległy zawał i że nic nie dało się zrobić. Śmierć pacjenta w szpitalu nie zawsze jest jednak nieuchronna. Gdy była skutkiem błędu albo zaniedbania, najbliżsi mogą żądać od szpitala zadośćuczynienia, odszkodowania i renty. Poniżej wyjaśniam, kiedy szpital odpowiada, jakie roszczenia przysługują rodzinie i czego pilnować od pierwszych dni.
W pigułce
- Rodzina zmarłego ma własne roszczenia. Może żądać zadośćuczynienia, stosownego odszkodowania, renty oraz zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu (art. 446 k.c.).
- Trzeba wykazać błąd, a nie samą śmierć. Szpital odpowiada, gdy śmierć była skutkiem zawinionego zaniedbania, a nie wyłącznie choroby.
- Wystarczy wysokie prawdopodobieństwo związku przyczynowego. W sprawach medycznych sąd nie wymaga pewności.
- Zadośćuczynienie nie zależy od sytuacji materialnej rodziny. Wynagradza ból i osamotnienie po stracie bliskiej osoby.
- Liczy się rzeczywista więź ze zmarłym. Najbliższym członkiem rodziny może być także partner, z którym zmarły żył bez ślubu.
- Renta przysługuje osobom, które zmarły utrzymywał. Także wtedy, gdy wspierał je dobrowolnie i stale.
- Fundusz Kompensacyjny wypłaca bliskim od 20 000 zł do 100 000 zł. Kwoty są waloryzowane, a wniosek składa się w ciągu roku.
- Zadośćuczynienie należne samemu pacjentowi przechodzi na spadkobierców tylko wyjątkowo. Gdy zostało uznane na piśmie albo pozew wniesiono za jego życia.
- Co do zasady termin to 3 lata od dowiedzenia się o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej. Gdy śmierć wynikła z przestępstwa, termin wynosi 20 lat.
Odpowiedź w skrócie. Jeżeli pacjent zmarł wskutek zawinionego błędu personelu, szpital odpowiada wobec jego rodziny (art. 415 i 430 k.c.). Najbliżsi mogą żądać zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu, renty, stosownego odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej oraz zadośćuczynienia za krzywdę (art. 446 § 1-4 k.c.). Każde z tych roszczeń ma inne przesłanki i każde trzeba osobno uzasadnić.
Kiedy szpital odpowiada za śmierć pacjenta
Szpital odpowiada za zawinione działania i zaniechania lekarzy, pielęgniarek i ratowników, którym powierzył opiekę nad pacjentem (art. 415 i 430 k.c.). Nie odpowiada za samą chorobę. Dlatego w sprawie o śmierć pacjenta kluczowe pytanie brzmi, czy przy prawidłowym postępowaniu chory miał realną szansę przeżyć.
Najczęściej chodzi o kilka typowych sytuacji.
- Zwłoka na SOR. Wielogodzinne oczekiwanie pacjenta z objawami zagrażającymi życiu.
- Nierozpoznanie choroby. Odesłanie do domu bez badań, mimo niepokojących objawów. Przykład opisuję w artykule „Nierozpoznane zapalenie wyrostka. Błąd lekarza”.
- Przeoczone powikłanie po operacji. Krwawienie, zator albo zakażenie, na które personel zareagował za późno. Więcej w artykułach „Zatorowość płucna po operacji. Kiedy odpowiada szpital” oraz „Zakażenie po operacji. Odszkodowanie i zadośćuczynienie od szpitala”.
- Brak nadzoru nad pacjentem. Zbyt rzadkie kontrole stanu chorego po zabiegu albo na oddziale.
W sprawach medycznych pewny dowód związku przyczynowego zwykle nie istnieje. Sądy przyjmują więc, że rodzina musi wykazać ten związek z dostatecznie wysokim prawdopodobieństwem1. Rozstrzyga opinia biegłego, oparta na pełnej dokumentacji leczenia.
Rodzina nie musi wskazywać, który lekarz zawinił. Szpital odpowiada także za złą organizację pracy, na przykład za brak lekarza na dyżurze albo brak procedur kontroli pacjentów. Sąd Najwyższy uznał niezapewnienie pacjentowi bezpieczeństwa pobytu za winę organizacyjną szpitala2.
Jakie roszczenia ma rodzina zmarłego
Zwrot kosztów leczenia i pogrzebu
Kto poniósł koszty leczenia i pogrzebu, może żądać ich zwrotu (art. 446 § 1 k.c.). Chodzi o wydatki bezpośrednio związane z pogrzebem, takie jak przewóz zwłok, trumna czy miejsce na cmentarzu, a także o wydatki odpowiadające zwyczajom danego środowiska3. Warto zachować wszystkie rachunki i faktury.
Zadośćuczynienie za śmierć osoby najbliższej
Najbliżsi członkowie rodziny mogą żądać zadośćuczynienia za krzywdę (art. 446 § 4 k.c.). To roszczenie nie zależy od tego, czy sytuacja materialna rodziny się pogorszyła. Ma wynagrodzić ból, poczucie osamotnienia i utratę bliskiej osoby. O wysokości decydują przede wszystkim siła więzi ze zmarłym, rola, jaką pełnił w rodzinie, wiek obu stron i to, jak bliscy radzą sobie po jego śmierci4.
Ważna jest też uwaga praktyczna. Procesy medyczne trwają długo i w sporze pojawia się czasem argument, że po latach cierpienie bliskich osłabło. Sam upływ czasu od śmierci do wyroku nie oznacza jednak, że krzywda jest mniejsza5.
Stosowne odszkodowanie za pogorszenie sytuacji życiowej
Sąd może przyznać najbliższym stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej (art. 446 § 3 k.c.). Chodzi o skutki majątkowe, często trudne do policzenia. Do takich skutków należy też utrata realnej szansy na poprawę warunków życia w przyszłości. Sąd może zasądzić kwotę ryczałtową6. Przykładem jest dziecko, które straciło rodzica, a wraz z nim jego codzienną pomoc i wsparcie w nauce i przy starcie w dorosłość.
Renta
Rentę może otrzymać osoba, wobec której zmarły miał ustawowy obowiązek alimentacyjny, na przykład dziecko albo małżonek. Taka sama renta może przysługiwać innym osobom bliskim, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania (art. 446 § 2 k.c.). Rentę ustala się według potrzeb uprawnionego i możliwości zarobkowych zmarłego. Żona, która prowadziła dom i wychowywała dzieci, może żądać renty odpowiadającej temu, co przeznaczał na nią mąż. Sąd ocenia przy tym, ile zmarły mógłby zarabiać w przyszłości7.
Kto jest najbliższym członkiem rodziny
Przepis nie zawiera zamkniętej listy. Najczęściej uprawnieni są małżonek, dzieci i rodzice, ale decyduje rzeczywista, bliska więź ze zmarłym. Sąd uznał za rodzinę także kilkuletni związek nieformalny, w którym partnerzy zaspokajali wzajemnie swoje potrzeby materialne i emocjonalne8. W przypadku rodzeństwa, dziadków i wnuków szczególnie ważne jest wykazanie, jak bliska była ich relacja ze zmarłym.
Roszczenia, które zmarły pacjent miał za życia
Czasem pacjent żyje jeszcze wiele tygodni lub miesięcy po błędzie. Wtedy oprócz roszczeń rodziny istnieją roszczenia samego pacjenta. Roszczenia majątkowe, na przykład o zwrot kosztów leczenia, przechodzą na spadkobierców na zasadach ogólnych (art. 922 k.c.). Inaczej jest z zadośćuczynieniem za cierpienia pacjenta. Przechodzi ono na spadkobierców tylko wtedy, gdy zostało uznane na piśmie albo gdy pozew wniesiono za życia pacjenta (art. 445 § 3 k.c.). Przy ciężkim stanie pacjenta decyzja o pozwie nie powinna więc czekać.
Szczególnym przypadkiem jest naruszenie prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności. Na żądanie małżonka, krewnych lub powinowatych do drugiego stopnia w linii prostej sąd może zasądzić odpowiednią sumę na wskazany cel społeczny (art. 4 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta). Więcej o tym roszczeniu piszę w artykule „Naruszenie praw pacjenta. Zadośćuczynienie”.
Dokumentacja medyczna po śmierci pacjenta
Bez dokumentacji nie da się ocenić sprawy. Po śmierci pacjenta szpital udostępnia ją osobie upoważnionej przez pacjenta za życia i osobie bliskiej, chyba że sprzeciwi się temu inna osoba bliska albo pacjent sprzeciwił się za życia (art. 26 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta). Gdy pacjent wyraził taki sprzeciw, sąd może zgodzić się na udostępnienie dokumentacji, jeżeli jest to niezbędne do dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia z tytułu jego śmierci (art. 26 ust. 2b).
Fundusz Kompensacyjny czy pozew
Jeżeli pacjent zmarł w szpitalu, jego bliscy mogą złożyć wniosek o świadczenie kompensacyjne do Rzecznika Praw Pacjenta. Uprawnieni są krewni pierwszego stopnia, małżonek niepozostający w separacji, osoba w stosunku przysposobienia i osoba pozostająca z pacjentem we wspólnym pożyciu (art. 67r ust. 2 ustawy o prawach pacjenta). W razie śmierci pacjenta świadczenie wynosi od 20 000 zł do 100 000 zł i podlega corocznej waloryzacji (art. 67s ust. 1 pkt 3 i ust. 2). Wniosek składa się w ciągu roku od dowiedzenia się o śmierci, nie później niż 3 lata od zdarzenia. Opłata za wniosek wynosi 300 zł (art. 67t ust. 3 i 4). Przyjęcie świadczenia oznacza zrzeczenie się roszczeń o odszkodowanie, rentę i zadośćuczynienie za szkody ujawnione do dnia złożenia wniosku (art. 67zc ust. 2). Różnice opisuję w artykule „Fundusz Kompensacyjny czy pozew przeciwko szpitalowi”.
Kwoty z Funduszu są z góry ograniczone. W sądzie rodzina może dochodzić jednocześnie zadośćuczynienia, odszkodowania i renty, bez górnego limitu. Roszczenia można też kierować bezpośrednio do ubezpieczyciela OC szpitala (art. 822 § 4 k.c.).
Termin. Przedawnienie roszczeń
Roszczenia rodziny przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym bliscy dowiedzieli się albo przy zachowaniu należytej staranności mogli się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, co do zasady nie później niż 10 lat od zdarzenia (art. 442¹ § 1 k.c.). Jeżeli śmierć wynikła z przestępstwa, na przykład z nieumyślnego spowodowania śmierci, termin wynosi 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa (art. 442¹ § 2 k.c.). Nie warto jednak na tym polegać. Z każdym rokiem trudniej o świadków i wyjaśnienie przebiegu zdarzeń.
Czego nie robić
- Nie zwlekać z kopią dokumentacji. Pełna dokumentacja leczenia to podstawa każdej oceny sprawy.
- Nie rezygnować pochopnie z sekcji zwłok, gdy przyczyna śmierci jest niejasna. Bez niej ustalenie przyczyny bywa później bardzo trudne.
- Nie zakładać, że sprawa karna załatwi roszczenia rodziny. Postępowanie karne dotyczy winy konkretnej osoby. Roszczenia wobec szpitala trzeba dochodzić osobno.
- Nie podpisywać ugody z ubezpieczycielem bez oceny. Ugoda zwykle zamyka drogę do dalszych roszczeń.
- Nie składać wniosku do Funduszu bez porównania z drogą sądową. Przyjęcie świadczenia oznacza zrzeczenie się roszczeń.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Najlepiej jak najszybciej po pogrzebie, gdy rodzina jest w stanie zebrać dokumentację leczenia, kartę zgonu i, jeżeli była wykonana, protokół sekcji zwłok. Ocenię, czy z dokumentacji wynika zaniedbanie i jakie roszczenia przysługują poszczególnym członkom rodziny. Pomogę też zdecydować, czy wybrać Fundusz, czy pozew. Więcej o sprawach pacjentów, które prowadzę, piszę na stronie „Błędy medyczne”.
Najczęstsze pytania
Tak, jeżeli śmierć była skutkiem zawinionego błędu albo zaniedbania personelu. Najbliżsi członkowie rodziny mogą żądać zadośćuczynienia za krzywdę na podstawie art. 446 § 4 k.c.
Najbliżsi członkowie rodziny, przede wszystkim małżonek, dzieci i rodzice. Uprawniona może być też inna osoba, na przykład partner, jeżeli łączyła ją ze zmarłym bliska i trwała więź. Rentę może otrzymać osoba, którą zmarły utrzymywał.
Od 20 000 zł do 100 000 zł na jednego wnioskodawcę, z coroczną waloryzacją. Przyjęcie świadczenia oznacza zrzeczenie się roszczeń za szkody ujawnione do dnia złożenia wniosku.
Nie. W sprawach medycznych wystarczy wysokie prawdopodobieństwo, że przy prawidłowym leczeniu śmierci dałoby się uniknąć. Ocenia to biegły.
Wstępna analiza sprawy i pierwsze spotkanie są bezpłatne. Wynagrodzenie za prowadzenie sprawy ustalam indywidualnie, po zapoznaniu się z dokumentacją.
Jak najszybciej po pogrzebie, gdy rodzina może zebrać dokumentację leczenia, a przed jakąkolwiek ugodą albo wnioskiem do Funduszu.
Bliska osoba zmarła w szpitalu, a Państwo mają wątpliwości co do leczenia?
Proszę opisać przebieg leczenia i przesłać dokumentację, którą Państwo mają. Bezpłatnie ocenię, czy śmierć mogła być skutkiem błędu i jakie roszczenia przysługują rodzinie.
Przypisy
- Wyrok SA w Poznaniu z 15 lutego 2022 r., I ACa 990/20 ↑
- Wyrok SN z 10 lipca 1998 r., I CKN 786/97 ↑
- Wyrok SA w Lublinie z 26 maja 2021 r., III APa 5/21 ↑
- Wyrok SN z 11 grudnia 2024 r., II CSKP 2332/22 ↑
- Wyrok SA w Szczecinie z 28 września 2021 r., I ACa 527/21 ↑
- Wyrok SN z 6 marca 2024 r., II CSKP 1455/22 ↑
- Wyrok SN z 15 czerwca 2022 r., II CSKP 76/22 ↑
- Wyrok SA w Poznaniu z 2 czerwca 2021 r., I ACa 377/20 ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 795): art. 415, 430, 442¹, 445, 446, 822, 922
- ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 581 ze zm.): art. 4, 26, 67r, 67s, 67t, 67zc
- Stan prawny na 7 października 2026 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy pacjentów i ich rodzin o odszkodowanie i zadośćuczynienie za błędy medyczne, w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl