Przedawnienie karalności a COVID to dziś dwie różne reguły. Do terminu przedawnienia dolicza się 46 dni z wiosny 2020 r., gdy obowiązywał art. 15zzr ust. 6 ustawy covidowej. Dłuższego zawieszenia z art. 15zzr¹ ust. 1 nie uwzględnia się, bo Trybunał Konstytucyjny uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją. Jeżeli sąd mimo to go zastosował, sprawa może zakończyć się umorzeniem, także po prawomocnym wyroku, w trybie wznowienia.
W pigułce
- Przepisy covidowe dwa razy zmieniały bieg przedawnienia. Pierwszy raz wiosną 2020 r., drugi raz od czerwca 2021 r. do 1 października 2023 r.
- 46 dni z wiosny 2020 r. dolicza się do terminu. Tak przyjmuje Sąd Najwyższy na podstawie art. 15zzr ust. 6 ustawy covidowej.
- Dotyczy to także czynów popełnionych przed 31 marca 2020 r. Przesądziła to uchwała siedmiu sędziów SN.
- Dłuższego zawieszenia z art. 15zzr¹ się nie dolicza. Trybunał Konstytucyjny uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją.
- W sprawie w toku sąd ma pominąć art. 15zzr¹. Gdy przedawnienie nastąpiło, postępowanie się umarza.
- Wyrok wydany mimo przedawnienia podlega uchyleniu. To bezwzględna przyczyna odwoławcza.
- Sprawę zakończoną prawomocnie można wznowić. Sąd Najwyższy już to zrobił po wyroku Trybunału.
- Wniosek o wznowienie sporządza adwokat. Tak stanowi Kodeks postępowania karnego.
- Pokrzywdzony może przeciwdziałać przedawnieniu. Służy temu skarga na przewlekłość postępowania.
Przedawnienie karalności. Terminy z Kodeksu karnego
Przedawnienie karalności oznacza, że po upływie określonego czasu od popełnienia czynu państwo traci prawo do ukarania sprawcy. Długość terminu zależy od zagrożenia karą (art. 101 § 1 k.k.).
- 40 lat przy zbrodni zabójstwa,
- 20 lat przy innej zbrodni,
- 15 lat przy występku zagrożonym karą pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat,
- 10 lat przy występku zagrożonym karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata,
- 5 lat przy pozostałych występkach.
Jeżeli w tym czasie wszczęto postępowanie, karalność przestępstwa ustaje dopiero z upływem 10 lat, a w pozostałych wypadkach 5 lat, od zakończenia podstawowego okresu (art. 102 § 1 k.k.). Własne terminy mają przestępstwa skarbowe (art. 44 k.k.s.) i wykroczenia (art. 45 § 1 k.w.).
Gdy przedawnienie nastąpiło, postępowania się nie wszczyna, a wszczęte umarza (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.). Jeżeli sąd wydał wyrok mimo przedawnienia, sąd odwoławczy uchyla go niezależnie od tego, czy ktoś podniósł taki zarzut (art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.).
Dwa covidowe przepisy o przedawnieniu
Ustawa covidowa z 2 marca 2020 r. dwa razy wstrzymywała bieg przedawnienia. Te dwa przepisy trzeba od siebie odróżnić, bo sądy traktują je dziś zupełnie inaczej.
- Art. 15zzr ust. 6 obowiązywał od 31 marca do 15 maja 2020 r. W tym czasie nie biegło przedawnienie karalności ani przedawnienie wykonania kary w sprawach o przestępstwa, przestępstwa i wykroczenia skarbowe oraz w sprawach o wykroczenia. Uchylono go z dniem 16 maja 2020 r.
- Art. 15zzr¹ ust. 1 wszedł w życie 22 czerwca 2021 r. i działał wstecz. Wstrzymywał przedawnienie w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe przez cały stan zagrożenia epidemicznego i stan epidemii oraz 6 miesięcy po ich odwołaniu. Uchylono go z dniem 1 października 2023 r.
46 dni z wiosny 2020 r. Te dni sąd dolicza
Przez pewien czas sądy różnie odczytywały art. 15zzr ust. 6. Część składów stosowała go tylko do czynów popełnionych od 31 marca 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów rozstrzygnął, że wstrzymanie biegu przedawnienia dotyczy także czynów popełnionych przed tą datą1. Przepis nie działał wstecz. Zatrzymał bieg terminów, które już biegły, i to tylko od dnia wejścia w życie.
Praktyczny skutek to doliczenie 46 dni do terminu przedawnienia. Sąd Najwyższy potwierdził tę linię jeszcze w 2025 r. i wskazał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie dotyczy tego przepisu2. W tamtej sprawie obrońca twierdził, że przedawnienie nastąpiło 21 stycznia 2025 r. Sąd odwoławczy doliczył jednak 46 dni, a Sąd Najwyższy oddalił kasację jako oczywiście bezzasadną.
Ten pogląd nie jest jednolity. W jednym wyroku z 8 stycznia 2025 r. (II KK 387/24) Sąd Najwyższy przyjął odmienne stanowisko. Skarga konstytucyjna dotycząca art. 15zzr ust. 6 (SK 107/23) nie doczekała się rozstrzygnięcia, bo Trybunał umorzył postępowanie 21 maja 2025 r. W praktyce trzeba więc liczyć się z tym, że sąd 46 dni doliczy. W części orzeczeń Sąd Najwyższy mówi o 47 dniach, bo liczy okres do 16 maja 2020 r3.
Art. 15zzr¹ i wyrok TK P 12/22. Tego okresu się nie dolicza
W okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, ogłoszonego z powodu COVID-19, oraz w okresie 6 miesięcy po ich odwołaniu nie biegnie przedawnienie karalności czynu oraz przedawnienie wykonania kary w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe4.
Trybunał Konstytucyjny uznał ten przepis za niezgodny z art. 2 Konstytucji5. Wskazał trzy powody. Przepis wprowadzono dopiero 15 miesięcy po ogłoszeniu stanu epidemii, choć postępowania karne zasadniczo toczyły się dalej. Nie miał daty końcowej, więc zawieszenie mogło trwać latami. O jego końcu decydował w praktyce minister zdrowia, odwołując rozporządzeniem stan epidemii albo stan zagrożenia epidemicznego.
Trybunał opisał też skutek wyroku. Norma z art. 15zzr¹ ust. 1 nie oddziaływała. W sprawach w toku sąd ma ją pominąć i stosować ogólne przepisy o przedawnieniu, a w sprawach zakończonych wyrok otwiera drogę do wznowienia postępowania (art. 190 ust. 4 Konstytucji).
Sąd Najwyższy traktuje ten wyrok jako wiążący. Wskazał, że Trybunał orzekał w prawidłowym składzie, bez tak zwanych sędziów-dublerów6. Oddalił też kasację oskarżyciela prywatnego, który kwestionował skład Trybunału. Orzeczenia Trybunału mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (art. 190 ust. 1 Konstytucji), więc żaden organ nie może ich weryfikować ani pomijać3. Od publikacji wyroku 21 grudnia 2023 r. przepis nie może być stosowany.
Sprawa w toku. Kiedy sąd powinien ją umorzyć
Przedawnienie sąd bada z urzędu na każdym etapie. W sprawach o czyny sprzed 2021 r., które toczyły się jeszcze po 2023 r., termin trzeba policzyć od nowa: z doliczeniem 46 dni z wiosny 2020 r., ale bez okresu z art. 15zzr¹. Jeżeli wychodzi, że karalność ustała, postępowanie podlega umorzeniu (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.).
Dobrze pokazuje to sprawa karna skarbowa rozpoznana przez Sąd Najwyższy. Czyn popełniono w latach 2011 i 2012, a po przedstawieniu zarzutów termin przedawnienia upływał 31 grudnia 2022 r. Sądy obu instancji skazały oskarżoną, licząc przedawnienie z art. 15zzr¹. Sąd okręgowy wydał wyrok 18 grudnia 2023 r., już po wyroku Trybunału, ale 3 dni przed jego publikacją. Sąd Najwyższy uznał, że już wtedy należało pominąć niekonstytucyjny przepis, uchylił oba wyroki i umorzył postępowanie6. Wskazał też, że inaczej strona musiałaby składać wniosek o wznowienie, który doprowadziłby do tego samego skutku, tylko później i większym kosztem.
Przy liczeniu terminu nie wolno mylić zawieszenia postępowania z zawieszeniem biegu przedawnienia. Przedawnienie nie biegnie tylko wtedy, gdy przepis ustawy nie pozwala na wszczęcie lub dalsze prowadzenie postępowania (art. 104 § 1 k.k.). Zwykłe zawieszenie postępowania, na przykład z powodu choroby oskarżonego, biegu przedawnienia nie wstrzymuje7. Tak samo jest w sprawach karnych skarbowych. Zawieszenie postępowania na podstawie art. 114a k.k.s. nie wydłuża terminu, bo ten przepis tylko pozwala zawiesić postępowanie, a nie zakazuje jego dalszego prowadzenia (art. 44 § 7 k.k.s.)6.
Sprawa zakończona wyrokiem. Wznowienie postępowania
Prawomocny wyrok nie zamyka sprawy. Postępowanie wznawia się na korzyść strony, jeżeli Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisu, na podstawie którego wydano orzeczenie (art. 540 § 2 k.p.k.). Wznowienie z urzędu jest możliwe, gdy ujawni się bezwzględna przyczyna odwoławcza, w tym przedawnienie karalności (art. 542 § 3 k.p.k.).
Sąd Najwyższy z tej drogi już skorzystał. Sprawa dotyczyła rozboju z lipca 1996 r. Bez art. 15zzr¹ karalność tego czynu ustała 21 lipca 2021 r., a mimo to sąd okręgowy skazał oskarżonego w sierpniu 2021 r., a sąd apelacyjny utrzymał wyrok w czerwcu 2022 r. Na sygnał sądu okręgowego Sąd Najwyższy w listopadzie 2025 r. wznowił z urzędu postępowanie, uchylił oba wyroki w tej części i umorzył postępowanie8. Upadły także kara łączna i obowiązek naprawienia szkody związany z tym czynem. Skazanie za drugi czyn, zbrodnię, zostało, bo jej termin przedawnienia jeszcze nie upłynął.
Wniosek o wznowienie, jeżeli nie składa go prokurator, musi sporządzić i podpisać adwokat albo radca prawny (art. 545 § 2 k.p.k.). Rozpoznaje go sąd okręgowy, sąd apelacyjny albo Sąd Najwyższy, zależnie od tego, który sąd wydał prawomocne orzeczenie (art. 544 k.p.k.). Wznowienia z urzędu nie będzie, jeżeli ta sama przyczyna była już rozpoznana w kasacji (art. 542 § 4 k.p.k.).
Przedawnienie wykonania kary
Oba covidowe przepisy obejmowały także przedawnienie wykonania kary. Do terminów z art. 103 k.k. dolicza się więc 46 dni z wiosny 2020 r., ale nie okres z art. 15zzr¹. Ma to znaczenie przy starszych wyrokach, które nie zostały wykonane, na przykład przy niezapłaconej grzywnie albo karze, do której odbywania skazany się nie stawił.
Pokrzywdzony a przedawnienie
Przedawnienie zawsze uderza w pokrzywdzonego, bo sprawca nie poniesie kary. Sąd Najwyższy przypomniał jednak, że nie uzasadnia to pomijania obowiązujących przepisów, także konstytucyjnych. Na opieszałość organów pokrzywdzony może złożyć skargę na naruszenie prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki3. Po skargę warto sięgnąć wtedy, gdy postępowanie stoi, a termin przedawnienia się zbliża.
Czego nie robić
- Nie liczyć terminu tylko według dat z akt. Trzeba ustalić datę czynu, datę wszczęcia postępowania i to, czy w sprawie zastosowano art. 15zzr¹.
- Nie zakładać, że przepisy covidowe wydłużyły przedawnienie o kilka lat. Po wyroku Trybunału liczy się tylko 46 dni z wiosny 2020 r.
- Nie pomijać tych 46 dni. Sąd Najwyższy konsekwentnie je dolicza, więc termin policzony bez nich może okazać się za krótki.
- Nie czekać biernie, aż sąd sam zauważy przedawnienie. Zarzut warto podnieść od razu, w pierwszej instancji albo w apelacji.
- Nie rezygnować po prawomocnym wyroku. Gdy sąd zastosował art. 15zzr¹, w grę wchodzi wznowienie postępowania.
Tak, ale tylko o 46 dni z wiosny 2020 r. (art. 15zzr ust. 6 ustawy covidowej). Dłuższe zawieszenie z art. 15zzr¹ ust. 1 Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodne z Konstytucją (wyrok z 12 grudnia 2023 r., P 12/22).
Tak. Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów przyjął, że wstrzymanie dotyczy także czynów popełnionych przed 31 marca 2020 r. (uchwała z 14 września 2022 r., I KZP 9/22).
Gdy wyrok nie jest prawomocny, zarzut przedawnienia podnosi się w apelacji. Gdy jest prawomocny, można złożyć wniosek o wznowienie postępowania (art. 540 § 2 i art. 542 § 3 k.p.k.).
Nie. Wniosek, który nie pochodzi od prokuratora, musi sporządzić i podpisać adwokat albo radca prawny (art. 545 § 2 k.p.k.).
Wycenę przedstawiam przed rozpoczęciem pracy. Jest bezpłatna i do niczego nie zobowiązuje. Do oceny potrzebne są wyrok albo akt oskarżenia i daty z akt sprawy. Sprawę można też opisać w formularzu porady prawnej online.
Jak najwcześniej, a najpóźniej przed terminem na apelację. Po uprawomocnieniu się wyroku zostaje już tylko wznowienie albo kasacja. Zakres obrony w sprawach karnych opisuję na stronie Prawo karne.
Sprawa toczy się od lat albo zapadł wyrok w starej sprawie?
Proszę przesłać wyrok albo akt oskarżenia. Sprawdzę, czy karalność nie ustała i czy sąd prawidłowo policzył przedawnienie po wyroku Trybunału.
Przypisy
- Uchwała składu siedmiu sędziów SN z 14 września 2022 r., I KZP 9/22, OSNK 2022, nr 11-12, poz. 39 ↑
- Postanowienie SN z 28 sierpnia 2025 r., II KK 287/25, LEX nr 3942547 ↑
- Postanowienie SN z 27 lutego 2025 r., III KK 576/24, LEX nr 3839531 ↑
- Art. 15zzr¹ ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r., przepis uchylony z dniem 1 października 2023 r. ↑
- Wyrok TK z 12 grudnia 2023 r., P 12/22, OTK-A 2023, poz. 101, Dz. U. z 2023 r. poz. 2740 ↑
- Wyrok SN z 17 stycznia 2025 r., IV KK 186/24, LEX nr 3818477 ↑
- Postanowienie SN z 24 listopada 2016 r., II KK 296/16 ↑
- Wyrok SN z 26 listopada 2025 r., IV KO 135/25, LEX nr 4040170 ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny: art. 101, 102, 103, 104
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego: art. 17 § 1 pkt 6, art. 439 § 1 pkt 9, art. 540 § 2, art. 542 § 3 i 4, art. 544, art. 545 § 2
- ustawa z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy: art. 44, art. 114a
- ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń: art. 45
- ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych: art. 15zzr ust. 6 i art. 15zzr¹ ust. 1 (oba uchylone)
- ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: art. 2, art. 190 ust. 1 i 4
- wyroki SN z 31 stycznia 2024 r., II KK 11/24, z 28 sierpnia 2024 r., IV KK 42/24, z 22 października 2024 r., V KO 12/24, z 15 lutego 2023 r., II KK 602/22, i z 2 kwietnia 2025 r., III KO 163/24 (doliczanie 46 dni); wyrok SN z 8 stycznia 2025 r., II KK 387/24 (pogląd odmienny); wyrok SN z 11 czerwca 2021 r., III KK 173/21 (pogląd odmienny sprzed uchwały I KZP 9/22)
- Stan prawny na 15 października 2025 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Bronię w sprawach karnych i reprezentuję pokrzywdzonych w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl