Działanie na szkodę spółki to przestępstwo z art. 296 k.k. Popełnia je osoba obowiązana do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą spółki albo innego podmiotu, która przez nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku wyrządza mu znaczną szkodę majątkową. Podstawowy typ jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Nie podlega karze ten, kto przed wszczęciem postępowania dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę (art. 296 § 5 k.k.).
W pigułce
- Art. 296 k.k. dotyczy osób, które zajmują się cudzymi sprawami majątkowymi. Najczęściej są to członkowie zarządu, prokurenci i pełnomocnicy.
- Przestępstwem jest nadużycie uprawnień albo niedopełnienie obowiązku. Sama nietrafiona decyzja gospodarcza nie wystarcza.
- Podstawowy typ wymaga znacznej szkody majątkowej. Kodeks karny wiąże to pojęcie z kwotą przekraczającą 200 000 zł.
- Karalne jest także sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa szkody. Jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, ściganie następuje wtedy na wniosek.
- Kara rośnie, gdy sprawca działa dla korzyści albo szkoda ma wielkie rozmiary. Przy najwyższych szkodach art. 306b k.k. przewiduje karę do 25 lat pozbawienia wolności.
- Karalne jest również działanie nieumyślne. Dotyczy to podstawowego typu oraz szkody w wielkich rozmiarach.
- Naprawienie całej szkody przed wszczęciem postępowania wyłącza karę. Późniejsze naprawienie pozwala sądowi złagodzić karę albo odstąpić od jej wymierzenia.
- Bez szkody nie ma przestępstwa z art. 296 § 1 k.k. Szkoda musi być konkretnie określona w pieniądzu, a jej wysokość decyduje o kwalifikacji czynu.
- Opinia prawnika przed decyzją chroni członka zarządu. Usprawiedliwiony błąd co do zakresu uprawnień wyłącza odpowiedzialność.
Kto może odpowiadać z art. 296 k.k.
To przestępstwo indywidualne. Popełnić je może tylko osoba, która na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy jest obowiązana do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej (art. 296 § 1 k.k.).
W spółce chodzi przede wszystkim o członków zarządu i prokurentów. Pełnomocnik albo pracownik może odpowiadać tylko wtedy, gdy powierzono mu samodzielne decydowanie o sprawach majątkowych spółki. Nie jest sprawcą tego przestępstwa osoba, która nie może w sposób władczy kształtować praw i obowiązków majątkowych spółki1. O tym, jaką pozycję miała dana osoba, decyduje zakres jej umocowania i faktycznie powierzonych zadań, a nie sama nazwa stanowiska.
Na czym polega przestępstwo. Nadużycie uprawnień i niedopełnienie obowiązku
Nadużycie uprawnień to działanie, które formalnie mieści się w kompetencjach, ale służy innemu celowi niż interes spółki albo przekracza ich granice. Niedopełnienie obowiązku to zaniechanie czegoś, co należało zrobić, na przykład zabezpieczenia należności albo kontroli wydatków.
Granica przebiega między decyzją niegospodarną a decyzją sprzeczną z celem uprawnień. Zachowanie niegospodarne, które mieści się w formalnych kompetencjach członka zarządu, nie jest przestępstwem, a wzorzec dobrego gospodarza nie może być jedynym kryterium oceny2. Przykładem nadużycia jest natomiast zawarcie przez prezesa skrajnie niekorzystnej umowy ze spółką, w której sam zasiada w zarządzie.
Art. 296 k.k. nie ma zastosowania, jeżeli nie ustalono konkretnego, szczegółowego i jednoznacznie określonego obowiązku albo uprawnienia, które członek zarządu miał naruszyć3. Ogólne twierdzenie o złym zarządzaniu nie wypełnia znamion przestępstwa. Zarzut upada także wtedy, gdy zabraknie choćby jednego z trzech elementów. Są to szczególna powinność działania na rzecz spółki, nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku oraz szkoda, która jest ich skutkiem.
Ryzyko gospodarcze a przestępstwo
Prowadzenie firmy oznacza podejmowanie decyzji, które mogą przynieść stratę. Sama strata nie oznacza przestępstwa. Kodeks spółek handlowych przyjmuje, że członek zarządu nie narusza obowiązku staranności, jeżeli postępuje lojalnie wobec spółki i działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być uwzględnione przy starannej ocenie (art. 293 § 3 k.s.h.).
Ten przepis należy do prawa cywilnego, ale ma znaczenie także w sprawie karnej. Pokazuje, że oceniać trzeba sposób podjęcia decyzji w chwili jej podejmowania, a nie jej skutek oceniany po latach. Ryzyko, które nie ma cech nadmierności, wyłącza bezprawność decyzji podjętych w jego ramach4.
Członka zarządu nie mierzy się miarą biegłego. Decyzję ocenia się według wiedzy i doświadczenia, które miał, oraz okoliczności istniejących obiektywnie, a nie według wiadomości specjalnych, którymi dysponuje biegły5. Inaczej każda decyzja gospodarcza wymagałaby wcześniejszej opinii specjalisty.
Ochronę daje także zasięgnięcie opinii prawnika. Osoba bez wykształcenia prawniczego, która przed decyzją skonsultowała z prawnikami zakres swoich uprawnień, pozostaje w usprawiedliwionym błędzie nawet wtedy, gdy otrzymana wykładnia okazała się błędna6. Dlatego tak duże znaczenie mają dokumenty, z których wynika, na jakiej podstawie zarząd działał.
Znaczna szkoda i inne odmiany przestępstwa
Podstawowy typ wymaga wyrządzenia znacznej szkody majątkowej. Kodeks karny odsyła tu do pojęcia mienia znacznej wartości, czyli mienia o wartości przekraczającej 200 000 zł w czasie popełnienia czynu (art. 115 § 5 i 7 k.k.).
- Bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody jest zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3 (art. 296 § 1a k.k.). Jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego, wspólnika, akcjonariusza lub udziałowca (art. 296 § 4a k.k.).
- Działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej podnosi zagrożenie do kary od 6 miesięcy do lat 8 (art. 296 § 2 k.k.).
- Szkoda w wielkich rozmiarach to szkoda przekraczająca 1 000 000 zł (art. 115 § 6 i 7a k.k.). Zagrożenie wynosi wtedy od roku do lat 10 (art. 296 § 3 k.k.).
- Działanie nieumyślne w odniesieniu do typu podstawowego albo szkody w wielkich rozmiarach jest zagrożone karą do lat 3 (art. 296 § 4 k.k.).
- Szkoda przekraczająca pięciokrotność kwoty mienia wielkiej wartości przy czynie z art. 296 § 1 lub 2 k.k. podnosi zagrożenie do kary od lat 3 do 20, a przy dziesięciokrotności do kary od lat 5 do 25 (art. 306b k.k.). Są to już zbrodnie (art. 7 § 2 k.k.).
Od kwalifikacji zależy też, jak może zakończyć się sprawa. Warunkowe umorzenie postępowania wchodzi w grę przy czynach zagrożonych karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności (art. 66 § 2 k.k.). Dotyczy to typu podstawowego, narażenia na szkodę i działania nieumyślnego (art. 296 § 1, 1a i 4 k.k.). Nie dotyczy działania w celu osiągnięcia korzyści, szkody w wielkich rozmiarach ani czynów z art. 306b k.k. Spór o wysokość szkody i cel działania jest więc także sporem o to, czy sprawa może zakończyć się bez skazania.
Brak szkody oznacza brak przestępstwa z art. 296 § 1 k.k., nawet jeżeli decyzja była niecelowa albo kontrowersyjna. Szkoda obejmuje rzeczywistą stratę oraz utracone korzyści i musi być konkretnie określona w pieniądzu7. Wysokość szkody decyduje więc o tym, który przepis w ogóle wchodzi w grę. W sprawie trzeba ustalić, czy szkoda rzeczywiście powstała, w jakiej wysokości i czy wynika z zarzucanego zachowania. Może to wymagać opinii biegłego, a sposób jej przygotowania ma duże znaczenie dla wyniku sprawy.
Umyślności nie wolno przyjmować automatycznie. Nawet ewidentne niedopełnienie obowiązków nie przesądza, że członek zarządu chciał wyrządzić szkodę albo się na nią godził. Zamiar, co najmniej ewentualny, musi obejmować zarówno naruszenie obowiązków, jak i spowodowanie szkody8. Przy szkodzie w wielkich rozmiarach zamiar musi obejmować także jej rozmiar.
Naprawienie szkody przed wszczęciem postępowania
Art. 296 § 5 k.k. przewiduje niepodleganie karze dla tego, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę. Warunki są trzy. Naprawienie musi być dobrowolne, całkowite i nastąpić przed wszczęciem postępowania. Liczy się wszczęcie postępowania w sprawie, a nie dopiero przedstawienie zarzutu konkretnej osobie. Przepis nie dotyczy narażenia na szkodę z art. 296 § 1a k.k., bo w tej odmianie szkoda nie powstaje i nie ma czego naprawiać.
Po wszczęciu postępowania naprawienie szkody nie wyłącza już karalności, ale nadal ma duże znaczenie. Jeżeli sprawca dobrowolnie naprawił szkodę w całości, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Przy naprawieniu szkody w znacznej części sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 307 k.k.).
Jak zaczyna się sprawa i dlaczego pierwsze przesłuchanie jest ważne
Postępowanie może zacząć się od zawiadomienia złożonego przez spółkę, wspólnika, nowy zarząd albo syndyka. Pierwsze wezwanie może przyjść w charakterze świadka. Świadek, który był członkiem zarządu, może w ten sposób złożyć zeznania w sprawie, w której za chwilę sam usłyszy zarzut. Dlatego już na tym etapie warto przyjść z pełnomocnikiem. Szerzej piszę o tym w tekście „Wezwanie na policję”.
Po przedstawieniu zarzutu podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień i prawo do obrońcy. Decyzja, czy i kiedy składać wyjaśnienia, powinna zapaść po zapoznaniu się z treścią zarzutu i materiałem, który da się poznać. Więcej o tym etapie piszę w tekście „Postawiono mi zarzuty”.
Obszary, w których rozstrzyga się sprawa
- Źródło i zakres obowiązków podejrzanego. Umowa, uchwała, regulamin zarządu i faktyczny podział zadań.
- Podstawa decyzji. Informacje, analizy i opinie dostępne w chwili jej podjęcia.
- Zgody organów spółki. Uchwały wspólników i rady nadzorczej, jeżeli były wymagane albo podjęte. Uchwała walnego zgromadzenia wyrażająca zgodę na czynność nie zwalnia jednak zarządu z odpowiedzialności za jej skutki.
- Istnienie i wysokość szkody. Od nich zależy kwalifikacja czynu.
- Związek między zachowaniem a szkodą. Strata mogła wynikać z przyczyn rynkowych, na które zarząd nie miał wpływu.
- Strona podmiotowa. Inne konsekwencje ma działanie umyślne, inne nieumyślne.
Czego nie robić
- Nie składać wyjaśnień bez znajomości zarzutu i materiału. Wyjaśnień nie da się później cofnąć.
- Nie wydawać dokumentów spółki bez zachowania kopii. To z nich wynika podstawa decyzji zarządu.
- Nie uzgadniać zeznań z innymi osobami. Może to zostać uznane za próbę utrudniania postępowania.
- Nie zakładać, że sprawa jest cywilna, więc nic nie grozi. Ten sam stan faktyczny może być podstawą pozwu i zarzutu karnego jednocześnie.
- Nie naprawiać szkody bez analizy. Wpłata dokonana bez ustaleń może zostać odczytana jako przyznanie się do zarzutu.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Najlepiej po pierwszym sygnale, że spółka albo wspólnicy kwestionują decyzje zarządu. Wtedy można jeszcze zabezpieczyć dokumenty i ocenić, czy naprawienie szkody przed wszczęciem postępowania wchodzi w grę. Jeżeli przyszło wezwanie, trzeba zgłosić się przed terminem przesłuchania. Obronę w sprawach gospodarczych opisuję na stronach „Obsługa prawna firm i spółek” i „Adwokat karny Wrocław”.
Najczęstsze pytania
W podstawowym typie kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Przy działaniu dla korzyści majątkowej od 6 miesięcy do lat 8, a przy szkodzie w wielkich rozmiarach od roku do lat 10 (art. 296 k.k.). Przy szkodach wielokrotnie przekraczających próg mienia wielkiej wartości zagrożenie sięga 20 albo 25 lat (art. 306b k.k.).
Sama strata nie jest przestępstwem. Konieczne jest nadużycie uprawnień albo niedopełnienie obowiązku, a decyzję ocenia się według stanu wiedzy z chwili jej podjęcia.
Tylko wtedy, gdy nastąpiło dobrowolnie, w całości i przed wszczęciem postępowania karnego (art. 296 § 5 k.k.). Później pozwala sądowi nadzwyczajnie złagodzić karę, a przy naprawieniu całej szkody nawet odstąpić od jej wymierzenia (art. 307 k.k.).
Tak. Przy sprowadzeniu bezpośredniego niebezpieczeństwa szkody wspólnik, akcjonariusz lub udziałowiec może też złożyć wniosek o ściganie (art. 296 § 4a k.k.). Pokrzywdzonym przestępstwem jest jednak spółka, a nie jej wspólnicy.
Zakres pracy i zasady rozliczenia ustalamy na początku, na piśmie. Możliwa jest stała obsługa albo prowadzenie jednej konkretnej sprawy. Wynagrodzenie zależy od etapu i rozmiaru sprawy, dlatego podaję je po zapoznaniu się z dokumentami.
Gdy pojawia się spór o decyzje zarządu albo przychodzi pierwsze wezwanie, także w charakterze świadka. Najwięcej da się zrobić przed pierwszym przesłuchaniem.
Otrzymał Pan lub Pani wezwanie w sprawie decyzji podjętych w zarządzie spółki?
Proszę opisać sytuację i przesłać wezwanie. Ocenię, na jakim etapie jest sprawa i jak przygotować się do przesłuchania.
Przypisy
- Wyrok SN z 30 października 2013 r., II KK 81/13, OSNKW 2014, nr 3, poz. 25 ↑
- Postanowienie SN z 28 grudnia 2022 r., I KK 127/22, LEX nr 3510741 ↑
- Orzeczenie SA we Wrocławiu z 8 lutego 2023 r., II AKa 283/21, LEX nr 3686764 ↑
- Wyrok SA w Warszawie z 10 września 2015 r., II AKa 137/15, LEX nr 1962867 ↑
- Wyrok SA w Warszawie z 20 maja 2021 r., II AKa 406/19, LEX nr 3191737 ↑
- Wyrok SA w Katowicach z 29 listopada 2006 r., II AKa 96/06, KZS 2007, nr 5, poz. 72 ↑
- Wyrok SA we Wrocławiu z 25 listopada 2022 r., II AKa 67/20, LEX nr 3499944 ↑
- Wyrok SN z 27 czerwca 2001 r., V KKN 49/99, LEX nr 51678 ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.): art. 115 § 5, 6, 7 i 7a, art. 296, 306b, 307
- ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 18 ze zm.): art. 293 § 3
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy spółek, członków zarządu i przedsiębiorców, w tym obronę w sprawach karnych gospodarczych i karnych skarbowych, w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl