Błąd lekarza jest przestępstwem, gdy lekarz nie zachował wymaganej ostrożności i wskutek tego pacjent zmarł, doznał uszczerbku na zdrowiu albo znalazł się w bezpośrednim niebezpieczeństwie (art. 155, 156 § 2, 157 § 3 i 160 § 2 k.k.). Zawiadomienie do prokuratury może złożyć pacjent, jego rodzina albo każda inna osoba (art. 304 § 1 k.p.k.). Pokrzywdzony jest stroną śledztwa, ma dostęp do akt i może zaskarżyć umorzenie. Sprawa karna dotyczy jednak winy konkretnej osoby. Odszkodowanie od szpitala uzyskuje się zwykle w osobnym postępowaniu cywilnym.
W pigułce
- Błąd lekarza może być przestępstwem. Najczęściej chodzi o nieumyślne spowodowanie śmierci, uszczerbku na zdrowiu albo narażenie pacjenta na niebezpieczeństwo.
- Lekarz odpowiada jako gwarant. Ma obowiązek chronić pacjenta przed zagrożeniem, a nie tylko go nie zwiększać.
- Do narażenia nie potrzeba skutku. Wystarczy, że pacjent znalazł się w bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia albo ciężkiego uszczerbku (art. 160 § 2 k.k.).
- Zawiadomienie może złożyć każdy. Prokuratura musi wydać postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa.
- Pokrzywdzony jest stroną śledztwa. Może składać wnioski dowodowe, przeglądać akta i zapoznać się z opinią biegłych.
- Umorzenie można zaskarżyć. Po dwukrotnym umorzeniu pokrzywdzony może sam wnieść akt oskarżenia.
- Sąd karny może zasądzić naprawienie szkody i zadośćuczynienie. Nie zasądzi jednak renty (art. 46 § 1 k.k.).
- Sprawa karna nie zastępuje roszczeń wobec szpitala. Te trzeba dochodzić osobno, w postępowaniu cywilnym.
Kiedy błąd lekarza jest przestępstwem
Przykład. Pacjent trafia na SOR z objawami, które wskazują na stan zagrożenia życia. Lekarz nie zleca podstawowych badań i odsyła go do domu. Następnego dnia pacjent umiera. Rodzina chce, żeby sprawą zajęła się prokuratura.
Lekarze rzadko działają umyślnie. Odpowiedzialność karna dotyczy więc przede wszystkim przestępstw nieumyślnych. Czyn jest nieumyślny, gdy sprawca nie miał zamiaru go popełnić, ale popełnił go na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, choć mógł to przewidzieć (art. 9 § 2 k.k.). W sprawach medycznych najczęściej pojawiają się cztery przepisy.
- Nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.). Grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
- Nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 2 k.k.). Grozi kara pozbawienia wolności do 3 lat.
- Nieumyślne spowodowanie średniego lub lekkiego uszczerbku (art. 157 § 3 k.k.). Grozi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku.
- Narażenie pacjenta przez osobę, która ma obowiązek opieki (art. 160 § 2 i 3 k.k.). Przy umyślnym narażeniu grozi kara od 3 miesięcy do 5 lat, przy nieumyślnym do roku.
Przepisy o narażeniu są w sprawach medycznych szczególnie ważne. Nie wymagają, aby pacjent doznał trwałego uszczerbku. Wystarczy, że lekarz naraził go na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
Lekarz jako gwarant
Za skutek spowodowany zaniechaniem odpowiada ten, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi (art. 2 k.k.). Lekarz ma taki obowiązek wobec swojego pacjenta. Musi wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej i z należytą starannością (art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty).
Lekarz nie może przy tym polegać wyłącznie na tym, co powie pacjent. Sąd Najwyższy uznał, że lekarz nie może poprzestać na wywiadzie o przebytych chorobach i operacjach, nawet gdy pacjent zapewnia, że jest zdrowy2. Obowiązki lekarza ocenia się jednak na moment jego działania, na podstawie informacji, którymi wtedy dysponował3. Wiedza zdobyta później, na przykład z sekcji zwłok, nie może być podstawą zarzutu, jeżeli lekarz nie mógł jej mieć wcześniej.
Co trzeba wykazać
Prokuratura i sąd muszą ustalić nie tylko, że lekarz popełnił błąd, ale też że ten błąd miał znaczenie dla stanu pacjenta. Przy zaniechaniu trzeba wykazać, że prawidłowe zachowanie lekarza zapobiegłoby realnemu i znaczącemu wzrostowi zagrożenia4. Przy przestępstwach nieumyślnych lekarz odpowiada, gdy istotnie naruszył zasady ostrożnego postępowania i w ten sposób w znaczący sposób zwiększył ryzyko wystąpienia skutku5.
Te kwestie rozstrzyga w praktyce opinia biegłych lekarzy. Organ prowadzący postępowanie zasięga jej, gdy sprawa wymaga wiadomości specjalnych (art. 193 § 1 k.p.k.). Biegły ocenia elementy medyczne, a o bezpośredniości niebezpieczeństwa rozstrzyga prokurator albo sąd6. Opinie w takich sprawach często sporządzają zespoły biegłych z zakładów medycyny sądowej.
Zawiadomienie do prokuratury
Każdy, kto dowiedział się o przestępstwie ściganym z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję (art. 304 § 1 k.p.k.). Zawiadomienie może złożyć pacjent, członek rodziny albo pełnomocnik. W sprawach o błędy medyczne składa się je zwykle w prokuraturze.
Dobre zawiadomienie opisuje przebieg leczenia z datami i godzinami, wskazuje, które zachowania personelu budzą wątpliwości, i zawiera wnioski o zabezpieczenie dokumentacji medycznej. To ważne, bo prokuratura może zabezpieczyć oryginały dokumentacji na wczesnym etapie sprawy.
Po otrzymaniu zawiadomienia prokurator wydaje postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa i zawiadamia o tym osobę, która złożyła zawiadomienie, oraz pokrzywdzonego (art. 305 § 1 i 4 k.p.k.). Jeżeli w ciągu 6 tygodni zawiadamiający nie otrzyma takiej informacji, może złożyć zażalenie do prokuratora nadrzędnego (art. 306 § 3 k.p.k.).
Tryb ścigania
Większość przestępstw medycznych ścigana jest z urzędu. Wyjątkiem jest nieumyślne narażenie na niebezpieczeństwo, które ścigane jest na wniosek pokrzywdzonego (art. 160 § 5 k.k.). Nieumyślne spowodowanie naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia trwającego nie dłużej niż 7 dni ścigane jest z oskarżenia prywatnego (art. 157 § 4 k.k.).
Prawa pokrzywdzonego pacjenta i rodziny
Pokrzywdzonym jest osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo (art. 49 § 1 k.p.k.). W śledztwie pokrzywdzony jest stroną (art. 299 § 1 k.p.k.). W razie śmierci pacjenta jego prawa mogą wykonywać osoby najbliższe lub osoby pozostające na jego utrzymaniu (art. 52 § 1 k.p.k.).
- Wnioski dowodowe. Pokrzywdzony może wnosić o przeprowadzenie czynności śledztwa, a jeżeli tego zażąda, nie można mu odmówić udziału w czynności przeprowadzanej na jego wniosek (art. 315 k.p.k.).
- Opinia biegłych. Pokrzywdzonemu doręcza się postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych. Może wziąć udział w przesłuchaniu biegłych i zapoznać się z pisemną opinią (art. 318 k.p.k.).
- Dostęp do akt. W śledztwie akta udostępnia się co do zasady, chyba że sprzeciwia się temu potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania (art. 156 § 5 k.p.k.).
- Zażalenie. Pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie na odmowę wszczęcia i na umorzenie śledztwa (art. 306 § 1 i 1a k.p.k.).
- Oskarżyciel posiłkowy. Po wniesieniu aktu oskarżenia pokrzywdzony może działać przed sądem jako strona, obok prokuratora (art. 53 i 54 § 1 k.p.k.).
- Pełnomocnik. Pokrzywdzony może ustanowić pełnomocnika, na przykład adwokata (art. 87 § 1 k.p.k.).
Gdy prokuratura umarza śledztwo
Umorzenie nie zamyka sprawy. Jeżeli prokurator po raz drugi umorzy postępowanie, a prokurator nadrzędny utrzyma to postanowienie w mocy, pokrzywdzony, który dwukrotnie skorzystał z zażalenia, może sam wnieść akt oskarżenia do sądu (art. 330 § 2 i art. 55 § 1 k.p.k.). Ma na to miesiąc od doręczenia zawiadomienia o postanowieniu prokuratora nadrzędnego. Taki akt oskarżenia musi sporządzić i podpisać adwokat albo radca prawny (art. 55 § 2 k.p.k.).
Sprawa karna a odszkodowanie
Sąd karny, skazując lekarza, może orzec obowiązek naprawienia szkody albo zadośćuczynienia za krzywdę. Na wniosek pokrzywdzonego musi to zrobić (art. 46 § 1 k.k.). Wniosek można złożyć do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (art. 49a k.p.k.). Sąd karny nie zasądzi jednak renty. Gdy ustalenie wysokości szkody jest znacznie utrudnione, może orzec nawiązkę do 200 000 zł (art. 46 § 2 k.k.).
To rozwiązanie ma ograniczenia. Obowiązek naprawienia szkody obciąża skazanego lekarza, a nie szpital ani jego ubezpieczyciela. Pełne roszczenia, w tym renta i koszty leczenia, dochodzi się w postępowaniu cywilnym, najczęściej przeciwko szpitalowi. Niezaspokojoną w procesie karnym część roszczenia można dochodzić w postępowaniu cywilnym (art. 46 § 3 k.k.). Procesy te mogą toczyć się równolegle. Podobny mechanizm opisuję w artykule „Pobicie i uszczerbek na zdrowiu. Zadośćuczynienie od sprawcy”.
Przestępstwo ma znaczenie także dla terminu w sprawie cywilnej. Gdy szkoda wynikła z występku, roszczenie przedawnia się po 20 latach (art. 442¹ § 2 k.c.). Zasady i wyjątki opisuję w artykule „Przedawnienie roszczeń za błąd medyczny”.
Terminy w sprawie karnej
Karalność przestępstw medycznych ustaje po upływie terminów z art. 101 § 1 k.k. Dla nieumyślnego spowodowania śmierci (art. 155 k.k.) i umyślnego narażenia pacjenta przez lekarza (art. 160 § 2 k.k.) termin wynosi 10 lat od czynu. Dla nieumyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku (art. 156 § 2 k.k.) i nieumyślnego narażenia (art. 160 § 3 k.k.) wynosi 5 lat. Jeżeli w tym czasie wszczęto postępowanie, karalność trwa dłużej (art. 102 k.k.). Mimo to z zawiadomieniem nie warto zwlekać, bo z czasem trudniej odtworzyć przebieg leczenia.
Niezależnie od sprawy karnej pacjent może zwrócić się do rzecznika odpowiedzialności zawodowej właściwej izby lekarskiej. Pokrzywdzony przewinieniem zawodowym jest stroną tego postępowania i może ustanowić pełnomocnika, na przykład adwokata (art. 56 ust. 1 i art. 57 ust. 1 i 2 ustawy o izbach lekarskich). Postępowanie zawodowe toczy się niezależnie od postępowania karnego (art. 54 ust. 1 tej ustawy).
Czego nie robić
- Nie składać zawiadomienia bez dokumentacji. Kopia dokumentacji leczenia pozwala precyzyjnie opisać zarzuty.
- Nie traktować zawiadomienia jako sposobu na odszkodowanie. Roszczenia wobec szpitala trzeba zgłosić osobno, w terminie.
- Nie rezygnować po pierwszym umorzeniu. Zażalenie przysługuje w terminie 7 dni od doręczenia postanowienia (art. 460 k.p.k.).
- Nie zakładać, że opinia biegłych w śledztwie jest ostateczna. Pokrzywdzony może zgłaszać do niej zastrzeżenia i wnioski.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Najlepiej przed złożeniem zawiadomienia. Pomogę opisać przebieg leczenia tak, aby prokuratura zabezpieczyła właściwe dowody, i ocenię, czy obok sprawy karnej warto od razu zgłosić roszczenia wobec szpitala. Jako pełnomocnik pokrzywdzonego mogę uczestniczyć w czynnościach śledztwa i reagować na opinię biegłych. Więcej o sprawach pacjentów, które prowadzę, piszę na stronie „Błędy medyczne”.
Najczęstsze pytania
Tak. Zawiadomienie może złożyć pacjent, rodzina albo każda inna osoba, która wie o przestępstwie (art. 304 § 1 k.p.k.). Prokurator musi zdecydować o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa.
Najczęściej nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.), uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 2 i art. 157 § 3 k.k.) albo narażenie pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo (art. 160 § 2 i 3 k.k.).
Tak. W razie śmierci pokrzywdzonego jego prawa mogą wykonywać osoby najbliższe lub osoby pozostające na jego utrzymaniu (art. 52 § 1 k.p.k.).
Sąd karny może zasądzić od skazanego lekarza naprawienie szkody albo zadośćuczynienie (art. 46 § 1 k.k.), ale nie rentę. Roszczenia wobec szpitala dochodzi się w postępowaniu cywilnym.
Wstępna analiza sprawy i pierwsze spotkanie są bezpłatne. Wynagrodzenie za prowadzenie sprawy ustalam indywidualnie, po zapoznaniu się z dokumentacją.
Przed złożeniem zawiadomienia albo zaraz po otrzymaniu postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu śledztwa, bo na zażalenie jest tylko 7 dni.
Chcą Państwo zawiadomić prokuraturę o błędzie lekarza?
Proszę opisać przebieg leczenia i przesłać dokumentację, którą Państwo mają. Bezpłatnie ocenię, czy zachowanie lekarza może być przestępstwem, i wskażę, jak połączyć sprawę karną z roszczeniami wobec szpitala.
Przypisy
- M. Budyn-Kulik, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 627 ↑
- Wyrok SN z 8 lutego 2017 r., III KK 226/16, za: M. Budyn-Kulik, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 627-628 ↑
- Postanowienie SN z 19 stycznia 2011 r., IV KK 356/10, OSNKW 2011, nr 2, poz. 18, za: M. Budyn-Kulik, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 627 ↑
- Wyrok SN z 21 czerwca 2017 r., II KK 74/17, za: M. Budyn-Kulik, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 626 ↑
- Postanowienie SN z 20 września 2017 r., III KK 28/17, za: M. Budyn-Kulik, [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 11, Wolters Kluwer, Warszawa 2023, s. 627 ↑
- T. Jurek, Opiniowanie sądowo-lekarskie w przestępstwach przeciwko zdrowiu, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa 2010, s. 150-151 ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.): art. 2, 9, 46, 101, 102, 155, 156, 157, 160
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 490 ze zm.): art. 49, 49a, 52, 53, 54, 55, 87, 156, 193, 299, 304, 305, 306, 315, 318, 330, 460
- ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 37 ze zm.): art. 4
- ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1342 ze zm.): art. 54, 56, 57
- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 795): art. 442¹
- Stan prawny na 25 października 2026 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy pacjentów i ich rodzin o odszkodowanie i zadośćuczynienie za błędy medyczne, w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl