Opinię biegłego w sprawie karnej można skutecznie zakwestionować, gdy jest niepełna, niejasna albo gdy zachodzi sprzeczność w samej opinii lub między opiniami w tej samej sprawie (art. 201 k.p.k.). Wtedy sąd albo prokurator wzywa ponownie tych samych biegłych lub powołuje innych. Gdy wady opinii są istotne dla sprawy, jest to obowiązek, a nie uprawnienie. Samo przekonanie strony, że opinia jest dla niej niekorzystna, nie wystarcza. Trzeba wskazać, w czym opinia jest wadliwa.
W pigułce
- Opinia biegłego często przesądza o wyniku sprawy karnej. Sąd nie może zastąpić jej własną wiedzą, nawet gdy ją ma.
- Opinię można podważyć w trzech sytuacjach. Gdy jest niepełna, niejasna albo gdy zachodzi w niej lub między opiniami sprzeczność (art. 201 k.p.k.).
- Wtedy sąd wzywa tych samych biegłych albo powołuje innych. W wielu sytuacjach to jego obowiązek, a nie wybór.
- Samo niezadowolenie z wniosków nie wystarcza. Trzeba wskazać konkretną wadę opinii.
- Oskarżony i pokrzywdzony mają prawo uczestniczyć w przesłuchaniu biegłych. Mogą też zapoznać się z opinią już w postępowaniu przygotowawczym (art. 318 k.p.k.).
- Opinia prywatna nie zastępuje opinii biegłego. Może jednak wykazać jej wady i skłonić sąd do zlecenia opinii uzupełniającej.
- Biegły musi być bezstronny. Gdy pojawią się wątpliwości co do jego bezstronności albo wiedzy, powołuje się innego (art. 196 § 3 k.p.k.).
- Zarzuty trzeba zgłaszać na bieżąco. Uchybienie, którego nikt nie wytknął w pierwszej instancji, trudno skutecznie podnieść później.
Dlaczego opinia biegłego tak często decyduje o wyniku
Przykład. W sprawie o spowodowanie wypadku biegły ustala prędkość samochodu i moment, w którym kierujący mógł zauważyć pieszego. Od tych dwóch ustaleń zależy, czy kierującemu da się w ogóle przypisać winę.
Gdy stwierdzenie okoliczności istotnych dla sprawy wymaga wiadomości specjalnych, organ procesowy zasięga opinii biegłego (art. 193 § 1 k.p.k.). Dotyczy to rekonstrukcji wypadków, obrażeń ciała, stanu zdrowia psychicznego, badań toksykologicznych i wielu innych dziedzin. Sąd ocenia opinię swobodnie, z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego (art. 7 k.p.k.).
Swobodna ocena nie oznacza jednak, że sąd może zastąpić biegłego. Sąd Najwyższy przyjął, że nawet sąd, który ma wiadomości specjalne, nie może zrezygnować z opinii biegłego, jeżeli ustalenie faktu wymaga wiedzy specjalnej1. Dlatego spór o opinię toczy się zwykle nie o to, czy sąd jej uwierzy, tylko o to, czy opinia spełnia wymagania, które pozwalają się na niej oprzeć.
Prawa oskarżonego i pokrzywdzonego przy opinii
Obie strony mają wpływ na to, jak powstaje opinia. Postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii wskazuje biegłego, jego specjalność, przedmiot i zakres ekspertyzy oraz pytania (art. 194 k.p.k.). Już na tym etapie widać, czy biegły ma właściwą specjalność i czy pytania obejmują to, co dla sprawy najważniejsze.
W postępowaniu przygotowawczym podejrzanemu, obrońcy, pokrzywdzonemu i pełnomocnikowi doręcza się postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii. Strony mogą wziąć udział w przesłuchaniu biegłych i zapoznać się z pisemną opinią (art. 318 k.p.k.). Dowody przeprowadza się na wniosek stron albo z urzędu (art. 167 k.p.k.), więc strony mogą wnioskować o uzupełnienie opinii albo o nowego biegłego.
Warto też pamiętać o ochronie oskarżonego. Oświadczenia złożone przez niego wobec biegłego albo lekarza, dotyczące zarzucanego czynu, nie mogą stanowić dowodu (art. 199 k.p.k.).
Trzy wady, które pozwalają podważyć opinię
Przepis wymienia trzy sytuacje. Jeżeli opinia jest niepełna lub niejasna albo gdy zachodzi sprzeczność w samej opinii lub między różnymi opiniami w tej samej sprawie, można wezwać ponownie tych samych biegłych lub powołać innych (art. 201 k.p.k.).
Opinia niepełna
Opinia jest niepełna, gdy nie odpowiada na wszystkie pytania, gdy biegły pomija ujawnione w sprawie dowody albo gdy podaje same wnioski bez przesłanek, na których je oparł2. W praktyce chodzi często o pominięte zeznania świadka, fragment dokumentacji medycznej albo wariant przebiegu zdarzenia, którego biegły nie rozważył. Opinia powinna zawierać sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski (art. 200 § 2 k.p.k.).
Opinia niejasna
Opinia jest niejasna, gdy wnioski końcowe są nielogiczne, nieścisłe albo obwarowane takimi zastrzeżeniami, że nie da się ustalić ostatecznego poglądu biegłego3. Typowym przykładem są sformułowania, które pozostawiają kilka możliwości i nie wyjaśniają, która z nich jest najbardziej prawdopodobna.
Sprzeczność
Sprzeczność może tkwić w samej opinii, na przykład między częścią opisową a wnioskami. Może też zachodzić między opiniami różnych biegłych w tej samej sprawie. Gdy sąd nie potrafi wyjaśnić takiej sprzeczności w ramach swobodnej oceny dowodów, powinien powołać innego biegłego4.
Kiedy sąd musi powołać nowego biegłego
Przepis mówi, że sąd „może” wezwać biegłych ponownie albo powołać innych. W praktyce to uprawnienie zamienia się w obowiązek, gdy wady opinii dotyczą okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Sąd Najwyższy uznał, że stwierdzenie braków opinii obligowało sąd do zastosowania art. 201 k.p.k. niezależnie od tego, czy strony składały wnioski5.
Kolejność jest zwykle taka sama. Najpierw biegły uzupełnia opinię na piśmie albo wyjaśnia ją ustnie na rozprawie. Dopiero gdy to nie usuwa wad, powołuje się innego biegłego. Nowy biegły, powołany z powodu wad poprzedniej opinii, co do zasady nie otrzymuje jej przed wydaniem własnej (art. 198 § 1 k.p.k.). Ma ocenić sprawę samodzielnie.
Ważne jest też to, jak sąd rozpoznaje kolejne wnioski. Ogólne podstawy oddalenia wniosku dowodowego (art. 170 § 1 k.p.k.) dotyczą pierwszego wniosku o biegłego. Przy wniosku o kolejną opinię strona musi uprawdopodobnić, że zachodzi jedna z sytuacji z art. 201 k.p.k6. Dlatego wniosek musi wskazywać konkretną wadę opinii.
Co to oznacza w praktyce. Skuteczne zakwestionowanie opinii zaczyna się od jej dokładnego zestawienia z aktami sprawy. Szuka się dowodów, których biegły nie omówił, założeń, które nie wynikają z akt, i wniosków, które nie wynikają z jego własnych ustaleń. Dopiero taki materiał daje podstawę do wniosku z art. 201 k.p.k.
Podobne mechanizmy działają w sprawach o wypadki drogowe. Opisuję je w artykule „Jak podważyć opinię biegłego w sprawie o wypadek drogowy”.
Opinia prywatna
Strona może zlecić opinię specjaliście, którego sama wybierze. Taka opinia nie jest jednak opinią biegłego w rozumieniu przepisów. Na rozprawie można ją odczytać jako dokument prywatny (art. 393 § 3 k.p.k.). Sąd Apelacyjny w Katowicach podkreślił, że opinia prywatna jest dowodem z dokumentu, ale nie zastępuje opinii biegłego7.
Jej wartość polega na czymś innym. Dobrze przygotowana opinia prywatna pokazuje konkretne wady opinii biegłego i daje podstawę do wniosku o jej uzupełnienie albo o powołanie nowego biegłego. Sąd nie może takiej argumentacji pominąć, jeśli dotyczy kwestii wymagających wiadomości specjalnych.
Bezstronność biegłego
Biegłym nie może być między innymi osoba, która była świadkiem czynu, osoba powołana w sprawie jako świadek, ani osoba, wobec której zachodzą przyczyny wyłączenia sędziego wymienione w ustawie (art. 196 § 1 k.p.k.). Jeżeli ujawnią się powody osłabiające zaufanie do wiedzy lub bezstronności biegłego albo inne ważne powody, powołuje się innego biegłego (art. 196 § 3 k.p.k.).
Biegły ma odpowiadać na pytania wymagające wiedzy specjalnej, a nie oceniać winy. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu uznał, że biegły, który wypowiada się o winie oskarżonego, ujawnia swoje nastawienie, a jego opinia nie może stanowić dowodu w sprawie8.
Opinia biegłego w apelacji
Wadliwą opinię można zakwestionować w apelacji. Zarzutem jest wtedy obraza przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, albo błąd w ustaleniach faktycznych (art. 438 pkt 2 i 3 k.p.k.). Taki zarzut ma jednak znacznie większe szanse, gdy strona już w pierwszej instancji wskazywała wady opinii i wnioskowała o jej uzupełnienie albo o nowego biegłego. Sąd odwoławczy ocenia, czy sąd pierwszej instancji prawidłowo rozpoznał te wnioski.
Czego nie robić
- Nie ograniczać się do stwierdzenia, że opinia jest błędna. Trzeba wskazać, w czym jest niepełna, niejasna albo sprzeczna.
- Nie czekać z zarzutami do apelacji. Wady opinii trzeba wytknąć wtedy, gdy opinia trafia do akt.
- Nie rezygnować z udziału w przesłuchaniu biegłego. To moment, w którym można wyjaśnić niejasności i ujawnić braki.
- Nie traktować opinii prywatnej jako zastępstwa. To narzędzie do wykazania wad opinii biegłego, a nie dowód, który ją zastąpi.
- Nie kwestionować bezstronności biegłego bez konkretnych podstaw. Taki zarzut osłabia wiarygodność strony.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Najlepiej wtedy, gdy organ wydaje postanowienie o powołaniu biegłego, bo już wtedy można wpłynąć na jego specjalność i zakres pytań. Jeżeli opinia jest już w aktach, liczy się czas. Przeanalizuję ją razem z aktami, ocenię, czy da się wykazać jej wady, i przygotuję stosowne wnioski. Prowadzę sprawy zarówno obrony, jak i pokrzywdzonych. Opis sprawy można przesłać przez formularz na stronie „Kontakt”.
Najczęstsze pytania
Gdy opinia jest niepełna, niejasna albo gdy zachodzi sprzeczność w samej opinii lub między opiniami w tej samej sprawie (art. 201 k.p.k.). Trzeba wskazać konkretną wadę.
Nie na każdy wniosek. Musi to zrobić, gdy opinia ma wady z art. 201 k.p.k., których nie usunęło jej uzupełnienie ani ustne wyjaśnienie.
Nie. To dokument prywatny (art. 393 § 3 k.p.k.). Może jednak wykazać wady opinii biegłego i uzasadnić wniosek o opinię uzupełniającą albo nowego biegłego.
Tak. Pokrzywdzony jest stroną i ma te same możliwości co oskarżony, w tym prawo udziału w przesłuchaniu biegłych w śledztwie (art. 318 k.p.k.).
Wynagrodzenie ustalam indywidualnie, po zapoznaniu się z aktami i etapem sprawy. Koszt omawiamy przed podjęciem współpracy.
Gdy organ powołuje biegłego albo zaraz po doręczeniu opinii, zanim upłyną terminy na zgłoszenie zastrzeżeń i wniosków.
Opinia biegłego w Państwa sprawie budzi wątpliwości?
Proszę opisać sprawę i jej etap. Ocenię, czy opinię można skutecznie zakwestionować i jakie kroki warto podjąć.
Przypisy
- Wyrok SN z 2 marca 2017 r., II KK 358/16, za: M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, wyd. 1, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. 3 ↑
- Postanowienie SN z 20 kwietnia 2016 r., III KK 132/16, za: M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, wyd. 1, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. 3 ↑
- Wyrok SN z 12 maja 1988 r., II KR 92/88, za: M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, wyd. 1, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. 3 ↑
- Postanowienie SN z 20 sierpnia 2014 r., II KK 192/14, za: M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, wyd. 1, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. 3 ↑
- Wyrok SN z 21 listopada 2002 r., IV KKN 302/00, za: M. Olężałek, Metodyka pracy adwokata i radcy prawnego w sprawach przestępstw oraz wykroczeń drogowych, wyd. 2, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. „Rola opinii biegłego” ↑
- Postanowienie SN z 7 lipca 2006 r., III KK 456/05, OSNKW 2006, nr 10, poz. 95, za: M. Olężałek, Metodyka pracy adwokata i radcy prawnego w sprawach przestępstw oraz wykroczeń drogowych, wyd. 2, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. „Rola opinii biegłego” ↑
- Wyrok SA w Katowicach z 9 maja 2018 r., II AKa 74/18, za: M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, wyd. 1, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. 3 ↑
- Wyrok SA we Wrocławiu z 6 października 2017 r., II AKa 233/17, Prok. i Pr. 2018, nr 4, poz. 32, za: M. Olężałek, Metodyka pracy adwokata i radcy prawnego w sprawach przestępstw oraz wykroczeń drogowych, wyd. 2, C.H. Beck, Warszawa 2020, rozdz. „Rola opinii biegłego” ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 490 ze zm.): art. 7, 167, 170, 193, 194, 196, 198, 199, 200, 201, 318, 393, 438
- Stan prawny na 25 października 2026 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy karne oraz sprawy o odszkodowanie i zadośćuczynienie, w których opinia biegłego często przesądza o wyniku.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl