Przeszukanie – kogo i kiedy można przeszukać?

Rodzaje przeszukania

W praktyce prawnokarnej wyróżniamy następujące rodzaje przeszukania:

1. Przeszukanie pomieszczeń i innych miejsc – może dotyczyć dowolnego pomieszczenia (mieszkania, budynku gospodarczego, biura) lub otwartego terenu (pola, lasu, ogrodu), a także pojazdu. Przeszukanie można też przeprowadzić w pomieszczeniu należącym do osoby trzeciej, niemającej związku z prowadzonym postępowaniem.
2. Przeszukanie osoby – obejmuje przeszukanie samej osoby, jej odzieży oraz podręcznych przedmiotów, takich jak torba, plecak czy portfel. Przeszukanie osoby może dotyczyć zarówno osoby podejrzanej, jak i osób niepowiązanych z postępowaniem.
3. Przeszukanie systemów informatycznych – stosunkowo nowa kategoria przeszukania, dopuszczalna wyłącznie w zakresie systemu, którego dana osoba jest dysponentem lub użytkownikiem. Ze względu na możliwość szybkiego usunięcia danych, przeszukanie systemów informatycznych często wykonywane jest równolegle w kilku miejscach.

Cel przeszukania

Kodeks postępowania karnego w art. 219 § 1 wskazuje na dwa zasadnicze cele przeszukania:

1. Wykrycie lub zatrzymanie albo przymusowe doprowadzenie osoby podejrzanej.
2. Znalezienie rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym.

Przeszukanie powinno być przeprowadzone zgodnie z jego celem, z zachowaniem umiaru, oraz w granicach niezbędnych dla osiągnięcia celu tych czynności. Oznacza to, że zakres przeszukania musi być ściśle powiązany z celami wynikającymi z prowadzonego postępowania.

Kiedy można przeprowadzić przeszukanie?

Aby przeszukanie było legalne, muszą zostać spełnione określone przesłanki. Podstawową przesłanką jest istnienie uzasadnionych podstaw do przypuszczenia, że osoba podejrzana lub rzeczy mogące stanowić dowód w sprawie znajdują się w miejscu podlegającym przeszukaniu.

Oznacza to, że funkcjonariusz powinien dysponować informacjami, na podstawie których może zasadnie przypuszczać, że w danym miejscu znajdują się poszukiwane przedmioty albo przebywa tam osoba podejrzana. Podstawę do wnioskowania o zasadności przeszukania powinny stanowić informacje uzyskane w toku śledztwa lub dochodzenia i udokumentowane zgodnie z regułami procesowymi.

Do podstaw faktycznych przeszukania można zaliczyć:

• Ustalenia wynikające ze śledztwa lub dochodzenia
• Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa
• Zatrzymanie osoby na “gorącym uczynku”
• Ustalenia dokonane w sytuacjach niecierpiących zwłoki
• Zatrzymanie osoby poszukiwanej przez wymiar sprawiedliwości
• Własne spostrzeżenia funkcjonariuszy
• Informacje operacyjne
• Opinie biegłych i wyniki ekspertyz
• Zeznania świadków

Przeszukanie może być także dokonywane na podstawie możliwych do weryfikacji informacji uzyskanych w wyniku czynności pozaprocesowych (np. Podsłuchy i przechwytywanie komunikacji, Obserwacja i monitoring).  Istotne jest, by informacje, na podstawie których podjęto decyzję o przeszukaniu, były możliwe do weryfikacji.

Kto może dokonać przeszukania?

Przeszukania może dokonać:

• Prokurator
• Na polecenie sądu lub prokuratora – Policja
• W wypadkach wskazanych w ustawie – inne uprawnione organy (np. CBA, ABW, Straż Graniczna).

Formalności związane z przeszukaniem.

Postanowienie o przeprowadzeniu przeszukania podejmuje na etapie postępowania przygotowawczego prokurator, natomiast w postępowaniu sądowym – sąd. Funkcjonariusze lub prokuratorzy przeprowadzający czynności są zobowiązani do okazania osobie, u której przeszukanie ma być przeprowadzone, stosownego postanowienia w tej sprawie.

Czy dopuszczalne jest przeszukanie „bez nakazu”?

Przeszukanie bez nakazu może być zastosowane w tzw. wypadkach niecierpiących zwłoki. Będą to sytuacje, gdy zwłoka wynikająca z oczekiwania na formalne postanowienie mogłaby doprowadzić do utraty lub zniszczenia dowodów, ucieczki podejrzanego albo zagrożenia życia i zdrowia. W takich przypadkach funkcjonariusze działają na podstawie legitymacji służbowej lub nakazu kierownika jednostki – co stanowi tymczasowe uprawnienie do wejścia do lokalu bez wcześniejszego zatwierdzonego przez sąd postanowienia.

Po dokonaniu takiego przeszukania „bez nakazu”  organ dokonujący przeszukania niezwłocznie do sądu lub prokuratora o zatwierdzenie przeszukania.  Postanowienie sądu lub prokuratora w przedmiocie zatwierdzenia należy doręczyć osobie, u której dokonano przeszukania, w terminie 7 dni od daty czynności na zgłoszone do protokołu żądanie tej osoby. O prawie zgłoszenia żądania należy ją pouczyć.