Pacjentce usunięto zmianę skórną i wysłano ją do badania histopatologicznego. Wynik wskazywał na nowotwór złośliwy. Nikt jej o tym nie poinformował, a ona przez wiele miesięcy była przekonana, że wszystko jest w porządku. Takie naruszenie praw pacjenta daje podstawę do zadośćuczynienia, nawet gdy trudno wykazać, że opóźnienie pogorszyło stan zdrowia. Poniżej wyjaśniam, jakie prawa chroni art. 4 ustawy o prawach pacjenta, co trzeba wykazać w sądzie i czym to roszczenie różni się od odszkodowania za błąd medyczny.
W pigułce
- Za zawinione naruszenie praw pacjenta należy się zadośćuczynienie. Podstawą jest art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta w zw. z art. 448 k.c.
- Nie trzeba wykazywać szkody na zdrowiu. Chronione są godność, prywatność i autonomia pacjenta.
- To roszczenie jest niezależne od zadośćuczynienia za błąd medyczny. Pacjent może dochodzić obu jednocześnie.
- Trzeba wskazać konkretne naruszone prawo. Niegrzeczność lekarza sama w sobie nie wystarczy.
- Konieczna jest wina i krzywda. Samo uchybienie standardom, które nie wyrządziło pacjentowi krzywdy, nie daje zadośćuczynienia.
- Typowe przypadki to brak informacji, zwłoka w diagnostyce i naruszenie intymności. Także niepoinformowanie o wyniku badania.
- Nie wszystkie prawa pacjenta dają zadośćuczynienie. Ustawa wyłącza m.in. naruszenie prawa dostępu do dokumentacji.
- Kwota nie może być symboliczna. Sąd bierze pod uwagę rodzaj naruszonego prawa, winę i skutki naruszenia.
- Sąd może obciążyć szpital całością kosztów procesu, choć uwzględni powództwo tylko w części. To zmniejsza ryzyko finansowe pacjenta.
Odpowiedź w skrócie. W razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać mu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta w zw. z art. 448 k.c.). Pacjent nie musi wykazywać, że naruszenie zaszkodziło jego zdrowiu. Musi wskazać konkretne naruszone prawo, winę personelu i krzywdę, której doznał.
Czym jest zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta
To roszczenie chroni nie zdrowie, lecz godność, prywatność i prawo pacjenta do decydowania o sobie. Jest samodzielne i niezależne od zadośćuczynienia za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia (art. 445 § 1 k.c.). Może zostać przyznane za sam fakt naruszenia, bez szkody na zdrowiu1.
Jeżeli ten sam błąd jednocześnie naruszył prawa pacjenta i zaszkodził jego zdrowiu, pacjent może dochodzić obu roszczeń. Trzeba je jednak osobno uzasadnić, bo każde ma inne przesłanki.
Jakie prawa pacjenta chroni ustawa
Ustawa o prawach pacjenta wymienia wiele praw. W sprawach o zadośćuczynienie najczęściej chodzi o kilka z nich.
- Prawo do świadczeń zgodnych z aktualną wiedzą medyczną (art. 6 ust. 1), w tym prawo do żądania opinii innego lekarza (art. 6 ust. 3).
- Prawo do natychmiastowej pomocy w razie zagrożenia zdrowia lub życia (art. 7 ust. 1), a w czasie porodu do świadczeń związanych z porodem (art. 7 ust. 2).
- Prawo do świadczeń udzielanych z należytą starannością (art. 8).
- Prawo do informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, metodach leczenia i rokowaniu (art. 9).
- Prawo do tajemnicy informacji o pacjencie (art. 13).
- Prawo do wyrażenia zgody albo odmowy zgody po uzyskaniu informacji (art. 16).
- Prawo do poszanowania intymności i godności, w tym do umierania w spokoju i godności (art. 20).
- Prawo do kontaktu z bliskimi w czasie pobytu w szpitalu (art. 33 ust. 1).
Nie każde naruszenie daje prawo do zadośćuczynienia. Ustawa wyłącza z tej ochrony naruszenie prawa do depozytu rzeczy wartościowych, do informacji o rodzaju i zakresie świadczeń udzielanych przez placówkę, do dostępu do dokumentacji medycznej oraz do zgłaszania działań niepożądanych leków (art. 4 ust. 3 ustawy o prawach pacjenta). Odmowa wydania dokumentacji nie jest więc podstawą tego zadośćuczynienia. W takiej sytuacji można zwrócić się do Rzecznika Praw Pacjenta.
Kiedy sądy przyznają zadośćuczynienie
Najlepiej widać to na przykładach ze spraw, które trafiły do sądów.
- Zwłoka w diagnostyce. Opóźnienie diagnostyki pacjentki w szpitalu sąd uznał za naruszenie prawa do natychmiastowej pomocy w razie zagrożenia zdrowia lub życia2.
- Niepoinformowanie o wyniku badania. Pacjentka nie dowiedziała się o rozpoznanym czerniaku złośliwym. Sąd uznał, że odebrano jej szansę na kontrolę choroby, wczesne wykrycie przerzutów i szybkie leczenie, a to uzasadnia zadośćuczynienie3.
- Zaniechanie diagnostyki prenatalnej. Jeżeli kobieta chciała skorzystać z badań pozwalających ocenić stan płodu, a ich nie przeprowadzono, może to uzasadniać zadośćuczynienie4.
- Brak informacji o ryzyku zabiegu. Szczegółowo opisuję to w artykule „Zabieg bez zgody pacjenta. Zadośćuczynienie”.
Co trzeba wykazać
Pacjent nie musi dowodzić, że naruszono jego dobro osobiste. Wystarczy wskazać konkretne prawo pacjenta, które zostało naruszone. Zarzuty dotyczące nieuprzejmego czy niekulturalnego zachowania lekarza mogą natomiast prowadzić do odpowiedzialności zawodowej, ale same nie są naruszeniem praw pacjenta5.
Naruszenie musi być zawinione (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta). Musi też wyrządzić pacjentowi krzywdę. Samo uchybienie przez lekarza obowiązkowi udzielania świadczeń zgodnych z aktualną wiedzą medyczną nie wystarczy, jeżeli pacjent nie doznał z tego powodu krzywdy6. Dlatego w pozwie trzeba opisać nie tylko samo naruszenie, ale też to, co pacjent wskutek niego przeżył.
Nie każde ograniczenie praw pacjenta jest bezprawne. Kierownik placówki może ograniczyć korzystanie z praw pacjenta w razie zagrożenia epidemicznego albo ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjentów (art. 5 ustawy o prawach pacjenta). Na tej podstawie sąd oddalił na przykład powództwo męża pacjentki, któremu w czasie pandemii nie pozwolono odwiedzić żony na oddziale położniczym.
Kto może żądać zadośćuczynienia
Roszczenie przysługuje pacjentowi. Jeżeli pacjent zmarł, zadośćuczynienie przechodzi na spadkobierców tylko wtedy, gdy zostało uznane na piśmie albo gdy pozew wniesiono za życia pacjenta (art. 448 § 3 w zw. z art. 445 § 3 k.c.). W razie zawinionego naruszenia prawa do umierania w spokoju i godności małżonek, krewni lub powinowaci do drugiego stopnia w linii prostej mogą żądać zasądzenia odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny (art. 4 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta). Własne roszczenia rodziny po śmierci pacjenta opisuję w artykule „Śmierć pacjenta w szpitalu. Zadośćuczynienie dla rodziny”.
Ile wynosi zadośćuczynienie
Ustawa nie podaje kwot. Zadośćuczynienie nie może być jednak symboliczne. Ma wynagrodzić krzywdę i jednocześnie dyscyplinować podmiot, który naruszył prawa pacjenta. Sąd bierze pod uwagę rodzaj naruszonego prawa, stopień winy, a także rozmiar, intensywność i trwałość krzywdy7.
Istotna jest też kwestia kosztów. W sprawach z art. 4 ustawy o prawach pacjenta sąd może, kierując się zasadą słuszności, obciążyć szpital całością kosztów, mimo że uwzględnił powództwo tylko w części8. Ryzyko finansowe pacjenta jest więc mniejsze, niż mogłoby się wydawać.
Termin. Przedawnienie roszczeń
Roszczenie przedawnia się na zasadach dotyczących czynów niedozwolonych, co do zasady z upływem 3 lat od dnia, w którym pacjent dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później niż 10 lat od zdarzenia (art. 442¹ § 1 k.c.). Nie warto czekać, bo z czasem trudniej udowodnić, co i kiedy przekazano pacjentowi.
Czego nie robić
- Nie poprzestawać na skardze w placówce. Skarga do dyrekcji nie przerywa biegu przedawnienia i nie zastępuje pozwu.
- Nie opisywać wyłącznie emocji. W sprawie liczy się konkretne prawo pacjenta, które zostało naruszone, i konkretne fakty.
- Nie zwlekać z kopią dokumentacji. To z niej wynika, co pacjentowi przekazano, a czego nie.
- Nie zakładać, że brak szkody na zdrowiu zamyka sprawę. Naruszenie praw pacjenta może być samodzielną podstawą zadośćuczynienia.
Kiedy zgłosić się do adwokata
Najlepiej wtedy, gdy pacjent ma już kopię dokumentacji i potrafi opisać, co wydarzyło się w placówce. Ocenię, które prawo pacjenta zostało naruszone, czy da się wykazać winę personelu i czy obok tego roszczenia przysługuje też odszkodowanie za szkodę na zdrowiu. Więcej o sprawach pacjentów, które prowadzę, piszę na stronie „Błędy medyczne”.
Najczęstsze pytania
Tak. Zadośćuczynienie z art. 4 ustawy o prawach pacjenta chroni godność, prywatność i autonomię pacjenta. Może zostać przyznane za samo zawinione naruszenie, jeżeli pacjent doznał krzywdy.
Nie na podstawie art. 4 ustawy o prawach pacjenta. Ustawa wyłącza zadośćuczynienie za naruszenie prawa dostępu do dokumentacji. W takiej sprawie można zwrócić się do Rzecznika Praw Pacjenta.
Sama nieuprzejmość nie jest naruszeniem praw pacjenta, które daje zadośćuczynienie. Inaczej jest, gdy zachowanie personelu narusza godność albo intymność pacjenta.
Tak. To dwa niezależne roszczenia o różnych przesłankach. Każde trzeba w pozwie osobno uzasadnić.
Wstępna analiza sprawy i pierwsze spotkanie są bezpłatne. Wynagrodzenie za prowadzenie sprawy ustalam indywidualnie, po zapoznaniu się z dokumentacją.
Gdy ma się kopię dokumentacji i można opisać, co wydarzyło się w placówce, a przed jakąkolwiek ugodą.
Mają Państwo wrażenie, że w szpitalu lub przychodni naruszono Państwa prawa jako pacjenta?
Proszę opisać, co się wydarzyło, i przesłać dokumentację, którą Państwo mają. Bezpłatnie ocenię, czy przysługuje Państwu zadośćuczynienie.
Przypisy
- Postanowienie SN z 29 września 2023 r., I CSK 232/23 ↑
- Wyrok SA w Łodzi z 10 czerwca 2016 r., I ACa 1767/15 ↑
- Wyrok SA w Szczecinie z 11 sierpnia 2016 r., I ACa 300/16 ↑
- Wyrok SN z 2 lipca 2025 r., II CSKP 920/23 ↑
- Wyrok SA w Katowicach z 10 marca 2021 r., I ACa 1009/19 ↑
- Wyrok SN z 19 grudnia 2024 r., II CSKP 649/24 ↑
- Wyrok SA w Poznaniu z 9 grudnia 2019 r., I ACa 1192/17 ↑
- Postanowienie SN z 15 stycznia 2020 r., III CZP 30/19 ↑
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 581 ze zm.): art. 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 16, 20, 33
- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 795): art. 442¹, 445, 448
- ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego: art. 100
- Stan prawny na 7 października 2026 r.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę sprawy pacjentów i ich rodzin o odszkodowanie i zadośćuczynienie za błędy medyczne, w całym kraju.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl