Oszustwo w świetle prawa - art. 286 Kodeksu karnego. - Kancelaria Adwokacka Adwokat Bartosz Krycki

Oszustwo, to przestępstwo przeciwko mieniu polegające na świadomym wprowadzeniu innej osoby w błąd (lub wykorzystaniu jej błędu) w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, co skutkuje niekorzystnym rozporządzeniem mieniem przez tę osobę. Innymi słowy, sprawca oszustwa celowo oszukuje ofiarę, aby skłonić ją do podjęcia decyzji finansowej, która przynosi ofierze szkodę, a oszustowi – nienależną korzyść.

Stosownie do art. 286 § 1 Kodeksu karnego: kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Aby lepiej zrozumieć tę definicję, warto wyjaśnić kluczowe elementy (znamiona) przestępstwa oszustwa:

Zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej. Sprawca musi działać z zamiarem uzyskania dla siebie (lub kogoś innego) korzyści materialnej. Przypadkowe wprowadzenie kogoś w błąd bez celu wzbogacenia się nie stanowi oszustwa w rozumieniu prawa karnego.
Wprowadzenie w błąd lub wykorzystanie błędu. Działanie oszusta polega na oszukaniu ofiary. Może to przybrać formę aktywną (podanie nieprawdziwych informacji, fałszywe obietnice, podszywanie się pod kogoś) lub pasywną (przemilczenie istotnych faktów, wykorzystanie mylnego przekonania, w jakim już znajduje się ofiara)
Niekorzystne rozporządzenie mieniem. Ofiara, będąc w błędzie, sama dokonuje czynności ze swoim (lub powierzonym jej) majątkiem, która jest dla niej niekorzystna. Klasycznie oznacza to, że ofiara oddaje swoje pieniądze lub rzeczy oszustowi (lub na jego rzecz) i w efekcie ponosi stratę.
Związek przyczynowy. Między podstępem oszusta a decyzją ofiary musi istnieć związek. To właśnie wprowadzenie w błąd ma skłonić ofiarę do rozporządzenia mieniem. Jeśli ofiara podjęłaby taką samą decyzję również bez działania oszusta (czyli nie była zależna od jego kłamstw), wówczas brak jest oszustwa.
Umyślność (świadomość oszukańczego działania). Sprawca musi mieć świadomość wprowadzania w błąd i działać celowo. Nie można popełnić oszustwa nieumyślnie – jest to czyn wymagający z góry powziętego zamiaru. Co istotne, nie ma przy tym znaczenia, czy oszukana osoba była łatwowierna lub naiwnie zaufała sprawcy – fakt, że ofiara mogła łatwiej dostrzec podstęp, nie usprawiedliwia oszusta;

Oszustwo musi zawierać wszystkie powyższe elementy. Jeśli choć jeden z nich nie występuje, nie możemy mówić o przestępstwie z art. 286 k.k.

Praktyczne przykłady oszustwa – kiedy ktoś popełnia przestępstwo?

Przykład 1: Oszustwo przy zakupie samochodu

Pan Marek sprzedaje samochód, twierdząc, że ma on przebieg 120 000 km, nigdy nie był bity i pochodzi od pierwszego właściciela. Kupujący – Pan Tomasz – płaci 45 000 zł, a później odkrywa, że auto miało cofnięty licznik o 150 000 km, przeszło poważną naprawę po wypadku i było wcześniej użytkowane jako taksówka.

Co stanowi oszustwo? Pan Marek świadomie wprowadził Pana Tomasza w błąd co do stanu pojazdu, aby uzyskać wyższą cenę. Pan Tomasz, działając pod wpływem błędnego wyobrażenia o stanie auta, dokonał niekorzystnego rozporządzenia swoim mieniem (zapłacił więcej niż rzeczywista wartość).

Przykład 2: Oszustwo kredytowe

Pani Anna, wiedząc, że nie posiada zdolności kredytowej i jest już niewypłacalna, składa w banku wniosek o kredyt. W dokumentach podaje nieprawdziwe informacje o swoich dochodach i zataja istniejące zobowiązania. Bank, na podstawie fałszywych danych, udziela jej kredytu, którego ona nie zamierza spłacać.

Co stanowi oszustwo? Pani Anna świadomie wprowadziła bank w błąd co do swojej sytuacji finansowej, aby uzyskać korzyść majątkową w postaci kredytu. Bank, działając pod wpływem błędnych informacji, dokonał niekorzystnego rozporządzenia swoim mieniem.

Przykład 3: Oszustwo w handlu internetowym

Pan Karol wystawia na popularnym portalu aukcyjnym markowy zegarek. W opisie zapewnia, że jest to oryginalny produkt, załącza zdjęcia prawdziwego zegarka, ale w rzeczywistości wysyła kupującym tanie podróbki.

Co stanowi oszustwo? Pan Karol celowo wprowadza kupujących w błąd co do autentyczności towaru, aby osiągnąć korzyść majątkową. Kupujący, wierząc w opis, dokonują niekorzystnego rozporządzenia swoim mieniem.

Co nie jest oszustwem?

Nie każde wprowadzenie w błąd stanowi oszustwo w rozumieniu Kodeksu karnego:

Przesadna reklama – typowa reklama zawierająca elementy przesady nie jest oszustwem, o ile nie zawiera konkretnych, fałszywych twierdzeń dotyczących istotnych cech produktu.
Niedotrzymanie obietnicy na przyszłość – jeśli ktoś obiecuje coś zrobić w przyszłości i nie dotrzymuje słowa, to niekoniecznie jest to oszustwo. Oszustwo dotyczy wprowadzenia w błąd co do istniejącego stanu rzeczy, nie przyszłych zdarzeń.
Nieświadome podanie nieprawdy – jeśli sprzedawca nie wiedział o wadzie produktu, nie można mówić o oszustwie (brak umyślności).

Strona podmiotowa oszustwa – kiedy zamiar przesądza o przestępstwie?

Strona podmiotowa przestępstwa to stosunek psychiczny sprawcy do czynu – jego świadomość i wola. W przypadku oszustwa z art. 286 k.k. mamy do czynienia z przestępstwem umyślnym o szczególnym zabarwieniu – tzw. przestępstwem kierunkowym.

Kluczowe elementy strony podmiotowej oszustwa:

Zamiar bezpośredni – sprawca chce popełnić oszustwo, a nie tylko godzi się na taką możliwość
Kierunkowość – działanie “w celu osiągnięcia korzyści majątkowej”
Świadomość wprowadzenia w błąd – sprawca wie, że jego działanie wprowadza ofiarę w błąd
Świadomość skutku – sprawca zdaje sobie sprawę, że jego działanie doprowadzi do niekorzystnego rozporządzenia mieniem

Praktyczne przykłady – kiedy zamiar przesądza o oszustwie?

Sprzedaż samochodu z wadą

Sytuacja A (brak oszustwa): Pan Tomasz sprzedaje samochód, nie wiedząc, że ma on ukrytą wadę silnika. Po miesiącu silnik ulega awarii.

Sytuacja B (oszustwo): Pan Tomasz wie o poważnej wadzie silnika, która wkrótce doprowadzi do kosztownej awarii, ale celowo zataja tę informację przed kupującym, zapewniając, że samochód jest w idealnym stanie technicznym.

Różnica: W sytuacji A brak jest umyślności – sprzedający nie miał świadomości wady, więc nie można mówić o oszustwie. W sytuacji B sprzedający działał z zamiarem bezpośrednim – wiedział o wadzie, celowo ją zataił, chcąc uzyskać wyższą cenę.

Niewykonanie umowy o dzieło

Sytuacja A (brak oszustwa): Architekt przyjmuje zlecenie na projekt domu, bierze zaliczkę 10 000 zł i planuje wykonać projekt. Z powodu nieprzewidzianych komplikacji zdrowotnych nie jest w stanie wywiązać się z umowy.

Sytuacja B (oszustwo): Osoba podająca się za architekta, nie mając odpowiednich kwalifikacji, przyjmuje zlecenie i zaliczkę 10 000 zł, od początku nie mając zamiaru wykonania projektu.

Różnica: W sytuacji A architekt miał zamiar wykonania umowy w momencie jej zawierania – brak tu zamiaru oszustwa. W sytuacji B “architekt” już w momencie zawierania umowy działał z zamiarem oszukania klienta.

Jak sądy ustalają zamiar sprawcy?

Ponieważ nie można “zajrzeć do głowy” oskarżonego, sądy ustalają zamiar na podstawie obiektywnych okoliczności:

Zachowanie przed czynem – np. przygotowania, wcześniejsze podobne przypadki;
Okoliczności zawarcia umowy – np. presja czasowa, brak możliwości weryfikacji;
Zachowanie po czynie – np. unikanie kontaktu, znikanie z rynku;
Obiektywna możliwość wywiązania się – np. czy sprawca miał techniczne i finansowe możliwości realizacji zobowiązania.

Przykład z orzecznictwa

Sąd Najwyższy stwierdził, że w przypadku oszustwa kredytowego konieczne jest wykazanie, że sprawca już w momencie ubiegania się o kredyt działał z zamiarem jego niespłacenia. Samo późniejsze niewywiązanie się ze spłaty, bez dowodu na pierwotny zamiar oszustwa, nie jest wystarczające do przypisania odpowiedzialności karnej.

Nagłe trudności finansowe a oszustwo

Przykład: przedsiębiorca zawiera umowę na dostawę towarów, wkrótce potem jego firma wpada w nieprzewidziane trudności finansowe i nie jest w stanie zapłacić.

Analiza: Kluczowe jest ustalenie, czy już w momencie zawierania umowy przedsiębiorca wiedział o złej kondycji firmy i zatajał tę informację. Jeśli trudności pojawiły się później i były nieprzewidywalne – brak jest zamiaru oszustwa.

Nadmierne obietnice marketingowe

Przykład: Firma obiecuje w reklamie produktu efekty, które są przesadzone w stosunku do rzeczywistych możliwości.

Analiza: Typowa przesada reklamowa nie stanowi oszustwa. Kluczowe jest ustalenie, czy reklama zawierała konkretne, weryfikowalne twierdzenia, które były nieprawdziwe i dotyczyły istotnych cech produktu.

Jak udowodnić lub obalić zamiar oszustwa?

Dla pokrzywdzonych:

Zbieraj dokumentację – wszelka korespondencja, umowy, potwierdzenia płatności;
Dokumentuj okoliczności transakcji – przebieg negocjacji, złożone obietnice;
Zapisuj chronologię wydarzeń – szczególnie ważne są działania tuż przed i po transakcji;
Sprawdzaj przeszłość kontrahenta – wcześniejsze podobne przypadki mogą wskazywać na zamiar.

Dla oskarżonych:

Wykaż, że miałeś realny plan wykonania zobowiązania – dokumentacja, przygotowania;
Udowodnij, że nieprzewidziane okoliczności uniemożliwiły wykonanie – dokumenty, świadkowie;
Pokaż swoją transparentność – otwarta komunikacja z kontrahentem;
Przedstaw działania naprawcze – próby rozwiązania problemu.

Jakie kary grożą za oszustwo?

Za podstawowy typ oszustwa (art. 286 § 1 k.k.) sprawca może zostać skazany na karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

W przypadku mniejszej wagi (art. 286 § 3 k.k.) – kara może obejmować grzywnę, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do lat 2.

W przypadkach szczególnie ciężkich, np. gdy przedmiotem oszustwa jest mienie znacznej wartości (powyżej 200 000 zł) lub dobro o szczególnym znaczeniu dla kultury – kara może wynosić nawet do 10 lat pozbawienia wolności.

Jak bronić się przed oszustwem?

Sprawdzaj dokumenty i informacje – przed dokonaniem większego zakupu czy podpisaniem umowy, zweryfikuj dokumentację, poproś o dodatkowe zaświadczenia.
Żądaj pisemnych potwierdzeń – ustne zapewnienia nie zawsze są wiarygodne. Poproś o pisemne oświadczenia dotyczące kluczowych cech produktu lub usługi.
Zachowaj czujność przy okazjach – wyjątkowo atrakcyjne oferty często kryją oszustwo. Jeśli coś wydaje się zbyt piękne, by było prawdziwe – najprawdopodobniej tak jest.
Dokumentuj transakcje – zachowuj dowody wpłat, korespondencję, umowy i inne dokumenty. W razie sporu będą stanowić ważny materiał dowodowy.

Kiedy warto skonsultować się z prawnikiem?

Jeśli podejrzewasz, że padłeś ofiarą oszustwa lub ktoś bezpodstawnie oskarża Cię o oszustwo, niezwłoczna konsultacja prawna może być kluczowa. Warto skontaktować się z prawnikiem, gdy:

Straciłeś znaczne środki w wyniku prawdopodobnego oszustwa
Masz trudności z udowodnieniem oszustwa organom ścigania
Zostałeś oskarżony o oszustwo, a uważasz, że zarzuty są bezzasadne
Chcesz zabezpieczyć się przed potencjalnym oszustwem przy większej transakcji

Prawnik pomoże Ci przeanalizować sytuację, ocenić, czy faktycznie doszło do przestępstwa oszustwa, zaplanować strategię działania i reprezentować Twoje interesy przed organami ścigania oraz sądem.

Co zrobić po wykryciu oszustwa?

Jeśli padłeś ofiarą oszustwa, przede wszystkim nie obwiniaj się – nawet bardzo ostrożna osoba może zostać ofiarą przebiegłego przestępcy. Zamiast tego, działaj szybko i metodycznie, aby zwiększyć szanse na zatrzymanie sprawcy i odzyskanie strat. Oto kroki, które warto podjąć po odkryciu oszustwa:

Zabezpiecz dowody: Zbierz i zachowaj wszelkie dowody związane ze sprawą. Mogą to być dokumenty, umowy, e-maile, SMS-y, nagrania rozmów (jeśli je masz), potwierdzenia przelewów bankowych, wydruki ekranu (screenshoty) z rozmów internetowych lub ogłoszeń. Nie kasuj korespondencji z oszustem. Zrób kopie ważnych dokumentów. Te materiały będą niezwykle cenne dla policji i prokuratury w śledztwie.
Nie kontynuuj kontaktu z oszustem na własną rękę: W emocjach ofiary często próbują samodzielnie odzyskać pieniądze – np. grożą oszustowi, że go zgłoszą, albo błagają o zwrot. Niestety, to rzadko skutkuje, a może wręcz utrudnić śledztwo (oszust zorientowany, że ofiara coś podejrzewa, może szybciej zacierać ślady). Najlepiej przekazać sprawę organom ścigania. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy policja zaleci dalszy kontakt kontrolowany w celu ujęcia sprawcy – ale to już pod nadzorem funkcjonariuszy.
Jak najszybciej zawiadom Policję lub prokuraturę: Złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa to formalny krok, który inicjuje działania organów ścigania. Możesz to zrobić w najbliższej komendzie policji lub prokuraturze rejonowej – ustnie do protokołu lub pisemnie. Opisz dokładnie całą sytuację, dołącz zgromadzone dowody (lub ich listę, jeśli oryginały wolisz zachować na wypadek procesu). Im szybciej zgłosisz oszustwo, tym większa szansa, że sprawcę uda się namierzyć (np. śledząc przepływ pieniędzy, zanim je wypłaci i zniknie).
Powiadom instytucje finansowe (gdy to zasadne): Jeżeli oszustwo dotyczyło rachunku bankowego, karty płatniczej, kredytu – niezwłocznie poinformuj bank o oszustwie. Być może da się wstrzymać podejrzane transakcje lub zablokować kartę. Przy phishingu zgłoś bankowi wyciek swoich danych logowania – bank podejmie działania zabezpieczające konto. W przypadku wyłudzeń internetowych (np. portale aukcyjne) powiadom także administratora serwisu – czasem udaje się zablokować konto oszusta lub ostrzec innych użytkowników.
Nie niszcz/nie modyfikuj nic na własną rękę: Jeśli np. przekazałeś oszustowi komputer czy telefon do „naprawy” i podejrzewasz oszustwo – zabezpiecz urządzenie, ale samodzielnie go nie „przeszukuj” (żeby nie zmieniać dat plików itp.).
Skontaktuj się z prawnikiem: Choć nie jest to obowiązkowe, porada prawna może Ci bardzo pomóc. Adwokat oceni sytuację, podpowie najlepsze kroki, pomoże prawidłowo sformułować zawiadomienie o przestępstwie, a także będzie Cię reprezentował jako pokrzywdzonego w postępowaniu karnym. Prawnik zadba, by Twoje prawa były respektowane, pomoże skompletować dowody i ewentualnie skieruje także sprawę na drogę cywilną (np. o odszkodowanie).

Potrzebujesz porady prawnej?

Padłeś ofiarą oszustwa? Masz podejrzenia, że ktoś próbuje Cię oszukać? Nie jesteś sam – każdego roku tysiące Polaków doświadcza podobnych sytuacji. Ważne, abyś nie pozostał z tym sam. Skontaktuj się z naszą kancelarią, a udzielimy Ci fachowej pomocy. Nasz zespół prawników posiada doświadczenie w prowadzeniu spraw o oszustwo, zarówno na etapie postępowania karnego, jak i dochodzenia roszczeń finansowych.

Oferujemy indywidualne konsultacje, podczas których przeanalizujemy Twoją sprawę i doradzimy najlepsze rozwiązania. Pomożemy Ci podjąć zdecydowane kroki prawne w celu pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności oraz odzyskania Twoich pieniędzy. Pamiętaj – im szybciej zareagujesz, tym większa szansa na pozytywny finał.

Aby uzyskać poradę prawną skontaktuj się z nami dzwoniąc na numer 512 976 090. Możesz też napisać e-mail lub wypełnić prosty formularz kontaktowy.

kontakt