Wezwanie na przesłuchanie wygląda podobnie niezależnie od tego, w jakiej roli wzywa organ. Różnica między świadkiem a podejrzanym jest jednak zasadnicza i dotyczy tego, co trzeba, a czego nie trzeba mówić. Między tymi rolami przechodzi się czasem w trakcie jednej czynności. Poniżej opisuję, jak rozpoznać swoją sytuację i co z niej wynika.
W pigułce
- Najważniejsza informacja w wezwaniu to rola. Wezwanie musi wskazać, w jakim charakterze organ wzywa (art. 129 § 1 k.p.k.).
- Świadek musi przyjść i mówić prawdę. Za fałszywe zeznania grozi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności (art. 177 § 1 k.p.k., art. 233 § 1 k.k.).
- Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, które go obciąża. Dotyczy to także pytań obciążających osobę najbliższą (art. 183 § 1 k.p.k.).
- Odmowa zeznań w całości przysługuje wąskiemu kręgowi osób. Przede wszystkim osobie najbliższej dla oskarżonego (art. 182 k.p.k.).
- Podejrzany nie musi składać wyjaśnień. Może odmówić bez podania powodów (art. 175 § 1 k.p.k.).
- Zarzuty mogą paść w trakcie przesłuchania świadka. Wtedy trzeba od razu zażądać udziału obrońcy (art. 301 k.p.k.).
- Nieobecność kosztuje. Kara do 3000 zł, przymusowe doprowadzenie, a przy uporczywym uchylaniu się areszt do 30 dni.
- Zwykłe zwolnienie lekarskie nie usprawiedliwia nieobecności. Potrzebne jest zaświadczenie lekarza sądowego (art. 117 § 2a k.p.k.).
Co sprawdzić w wezwaniu
Wezwanie musi wskazywać organ, sprawę, charakter, w jakim adresat ma się stawić, miejsce i czas, informację, czy stawiennictwo jest obowiązkowe, oraz pouczenie o skutkach niestawiennictwa (art. 129 § 1 k.p.k.).
Kto wzywa: komenda, komisariat albo prokuratura.
W jakiej sprawie organ wzywa. Zwykle z sygnaturą, która pozwala ustalić, czego dotyczy postępowanie.
Świadek, podejrzany albo inna rola. To najważniejsza informacja w całym piśmie.
Data, godzina, adres i pokój.
Jeżeli jest, nieobecność ma sankcje.
Pouczenie o karze pieniężnej i przymusowym doprowadzeniu.
Jeżeli od doręczenia pisma biegnie termin, wezwanie musi o tym pouczyć (art. 129 § 3 k.p.k.). Brak roli procesowej w wezwaniu warto wyjaśnić z prowadzącym przed terminem.
Przykład. Pani Ewa dostaje wezwanie „w charakterze świadka” w sprawie oszustwa w firmie, w której pracuje. Z opisu sprawy wynika, że chodzi o faktury, które sama księgowała. Formalnie jest świadkiem, ale pytania mogą dotyczyć jej własnych działań. Taką sytuację trzeba ocenić przed terminem, a nie w trakcie przesłuchania.
Świadek a podejrzany. Co się zmienia
- Mówienie prawdy
- obowiązek, fałszywe zeznanie jest przestępstwem (art. 233 § 1 k.k.)
- Odmowa odpowiedzi
- tylko na pytanie, które naraża na odpowiedzialność karną jego lub osobę najbliższą (art. 183 § 1 k.p.k.)
- Pomoc prawnika
- może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy (art. 87 § 2 k.p.k.)
- Dostęp do akt
- co do zasady brak, wyjątkowo za zgodą prokuratora (art. 156 § 5 k.p.k.)
- Mówienie prawdy
- brak obowiązku, wyjaśnienia podlegają ocenie sądu (art. 175 § 1 k.p.k.)
- Odmowa odpowiedzi
- może odmówić wyjaśnień w całości albo odpowiedzi na każde pytanie, bez podania powodów
- Pomoc prawnika
- obrońca, a na żądanie przesłuchanie z jego udziałem (art. 301 k.p.k.)
- Dostęp do akt
- wniosek o udostępnienie akt, uzasadnienie zarzutów, końcowe zaznajomienie (art. 156 § 5, 313 § 3, 321 k.p.k.)
Brak obowiązku mówienia prawdy nie obejmuje fałszywego oskarżania innych osób. Za to odpowiada każdy, także podejrzany (art. 234 k.k.).
Świadek. Obowiązki i uprawnienia
Każda osoba wezwana jako świadek ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania (art. 177 § 1 k.p.k.). Przed przesłuchaniem jest uprzedzana o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy, a w postępowaniu przygotowawczym podpisuje oświadczenie o tym pouczeniu (art. 190 k.p.k.). Fałszywe zeznanie jest zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności (art. 233 § 1 k.k.).
Przysługuje osobie najbliższej dla oskarżonego, także po ustaniu małżeństwa lub przysposobienia, oraz świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w tym samym przestępstwie (art. 182 k.p.k.). Osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym można zwolnić od zeznań na jej wniosek (art. 185 k.p.k.).
Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 § 1 k.p.k.).
To uprawnienie rozwiązuje najtrudniejszą sytuację świadka, który sam może ponieść odpowiedzialność. Nie trzeba wybierać między kłamstwem a samooskarżeniem. Trzeba natomiast powołać się na nie wprost, przy konkretnym pytaniu, i dopilnować, żeby trafiło do protokołu.
Świadek nie jest stroną, ale może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy w postępowaniu (art. 87 § 2 k.p.k.). Prokurator może odmówić dopuszczenia pełnomocnika, jeżeli uzna, że nie jest to potrzebne. Taka pomoc ma sens zwłaszcza wtedy, gdy świadkowi grozi własna odpowiedzialność.
Podejrzany. Inny zestaw reguł
Z chwilą wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów albo przystąpienia do przesłuchania w charakterze podejrzanego (art. 71 § 1 k.p.k.). Od tej chwili obowiązują zupełnie inne reguły niż wobec świadka.
Podejrzany może składać wyjaśnienia, ale może też bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania albo wyjaśnień w całości (art. 175 § 1 k.p.k.). Nie ma obowiązku dowodzenia niewinności ani dostarczania dowodów przeciwko sobie (art. 74 § 1 k.p.k.).
Podejrzany nie odpowiada za fałszywe zeznania, bo ten przepis dotyczy świadka. Odpowiada jednak za fałszywe oskarżenie innej osoby o popełnienie przestępstwa (art. 234 k.k.).
Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany dostaje pisemne pouczenie o prawach (art. 300 § 1 k.p.k.). Na jego żądanie przesłuchanie odbywa się z udziałem ustanowionego obrońcy, ale niestawiennictwo obrońcy nie wstrzymuje czynności (art. 301 k.p.k.).
Przejście ze świadka na podejrzanego
Organ wzywa osobę jako świadka. Osoba przychodzi sama, bez obrońcy. W trakcie czynności prowadzący ogłasza postanowienie o przedstawieniu zarzutów i przechodzi do przesłuchania podejrzanego. Wyjaśnienia padają bez znajomości akt i bez przygotowania.
Świadek musi przyjść i mówić prawdę. Może uchylić się od odpowiedzi na pytania, które go obciążają.
Prowadzący ogłasza postanowienie o przedstawieniu zarzutów. Od tej chwili obowiązują reguły dla podejrzanego.
Do protokołu żądanie przesłuchania z udziałem obrońcy i odmowa wyjaśnień do czasu rozmowy z nim.
Pisemne uzasadnienie doręcza się w ciągu 14 dni. Pokazuje, na jakich dowodach opiera się zarzut.
Podstawa: art. 177 § 1, 183 § 1, 301, 313 § 1 i 3 k.p.k.
Jeżeli organ już wcześniej miał materiał uzasadniający zarzut, a mimo to przesłuchał tę osobę jako świadka, warto to odnotować w protokole w chwili zdarzenia. Taki zapis przyda się obronie na dalszym etapie.
Co grozi za niestawiennictwo
Za niestawienie się bez należytego usprawiedliwienia albo wyjście przed końcem czynności.
art. 285 § 1 k.p.k.
Można je zarządzić niezależnie od kary pieniężnej.
art. 285 § 2 k.p.k.
Przy uporczywym uchylaniu się od zeznań albo uporczywym niestawiennictwie, gdy doprowadzenie nie wystarcza.
art. 287 § 2 k.p.k.
Nieobecność z powodu choroby usprawiedliwia tylko zaświadczenie lekarza sądowego, a nie zwykłe zwolnienie lekarskie (art. 117 § 2a k.p.k.). Podejrzanego, który nie przyjdzie bez usprawiedliwienia, można zatrzymać i sprowadzić przymusowo (art. 75 § 2 k.p.k.).
Obowiązek stawiennictwa nie zależy od tego, czy świadek uważa, że ma coś do powiedzenia. Jeżeli termin koliduje z pracą albo wyjazdem, lepiej od razu uzgodnić z prowadzącym inny dzień, niż nie przyjść.
Co zrobić po odebraniu wezwania
- Sprawdzić rolę procesową. Jeżeli wezwanie jej nie wskazuje, zapytać prowadzącego.
- Ocenić, czy pytania mogą dotyczyć własnego zachowania.
- Zgłosić udział obrońcy albo pełnomocnika i uzgodnić termin.
- Uporządkować dokumenty i chronologię zdarzeń przed czynnością.
- Spisać dla siebie to, co się pamięta, zanim relacja zostanie ukształtowana pytaniami.
- Nie przychodzić z nieuzgodnioną wersją innych osób. Każdy zeznaje o tym, co sam wie.
Czego nie robić
Czynność i tak zostanie przeprowadzona, tyle że po karze pieniężnej albo doprowadzeniu.
Świadek, który po prostu milczy, bezpodstawnie uchyla się od zeznań i naraża się na karę (art. 287 § 1 k.p.k.). Uprawnienie z art. 183 trzeba wskazać przy konkretnym pytaniu.
Nawet w dobrej wierze, żeby kogoś chronić. Fałszywe zeznanie jest odrębnym przestępstwem, zagrożonym karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
Protokół to zapis sporządzony przez przesłuchującego, a nie nagranie. Uwagi zgłasza się przed podpisem.
Uzgadnianie zeznań łatwo uznać za matactwo. Obawa matactwa jest jedną z podstaw aresztu (art. 258 § 1 pkt 2 k.p.k.).
Status może zmienić się w trakcie tej samej czynności.
Kiedy adwokat realnie coś zmienia
To jedyny moment, w którym da się przygotować do przesłuchania, a nie tylko na nie reagować.
Granica między obowiązkiem mówienia prawdy a prawem do nieobciążania siebie bywa bardzo cienka. Pomyłka po jednej albo drugiej stronie ma poważne skutki.
Żądanie przesłuchania z udziałem obrońcy zgłasza się wtedy, a nie po zakończeniu czynności.
Kolejność przesłuchań i treść wcześniejszych relacji kształtują przebieg całego postępowania.
Pytania i odpowiedzi
Tak. Obowiązek stawiennictwa nie zależy od wiedzy świadka, a ocena przydatności zeznań należy do organu. Nieobecność grozi karą do 3000 zł i przymusowym doprowadzeniem.
Nie. Niestawiennictwo z powodu choroby usprawiedliwia zaświadczenie lekarza sądowego (art. 117 § 2a k.p.k.). Zwykłe zwolnienie z pracy nie wystarcza.
Można o to poprosić, najlepiej od razu i z podaniem przyczyny. Decyduje prowadzący. Samo niestawienie się bez uzgodnienia grozi sankcjami.
Odmowa zeznań w całości przysługuje tylko wąskiemu kręgowi osób. Od odpowiedzi na konkretne pytania można się natomiast uchylić, gdy odpowiedź naraziłaby świadka albo osobę najbliższą na odpowiedzialność karną. Trzeba to wskazać przy danym pytaniu.
Tak, jeżeli jest on oskarżonym, a świadek jest dla niego osobą najbliższą, na przykład małżonkiem, dzieckiem albo rodzicem. Prawo to trwa także po rozwodzie (art. 182 k.p.k.).
Świadek może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy, a prokurator może go dopuścić do czynności. Przy przesłuchaniu podejrzanego, na jego żądanie, czynność odbywa się z udziałem obrońcy.
Zażądać przesłuchania z udziałem obrońcy i do czasu rozmowy z nim odmówić wyjaśnień. Złożyć wniosek o pisemne uzasadnienie zarzutów.
Odmowa to uprawnienie podejrzanego, o którym prokurator musi pouczyć. Nie jest przyznaniem się do winy. Szkodzą natomiast wyjaśnienia złożone bez znajomości akt i zmieniane później.
Wynagrodzenie ustalam po zapoznaniu się z wezwaniem. Zależy od tego, czy chodzi o jedną czynność, czy o prowadzenie całej sprawy, oraz od miejsca przesłuchania. Warunki podaję z góry.
Materiały szczegółowe
Rolę procesową ustala się przed czynnością
Do wstępnej oceny wystarczy treść wezwania wraz z sygnaturą i wskazaną podstawą prawną. Proszę przesłać skan przez formularz albo zadzwonić.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę obronę w sprawach karnych oraz reprezentuję świadków i pokrzywdzonych.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl