Tymczasowe aresztowanie to środek zapobiegawczy o charakterze izolacyjnym, polegający na tymczasowym pozbawieniu wolności osoby podejrzanej (oskarżonej) poprzez umieszczenie jej w areszcie śledczym. Jako środek o charakterze izolacyjnym, ma on dwie zasadnicze funkcje:
- Funkcja prewencyjna (zabezpieczająca). Ma na celu ochronę przebiegu postępowania karnego przed zakłóceniami oraz wyeliminowanie ryzyka wpływania na zbieranie dowodów.
- Funkcja ochronna. Ma zapobiegać popełnieniu przez podejrzanego kolejnych, często ciężkich przestępstw.
Decyzja o zastosowaniu tego środka musi być wydana przez sąd, a jego stosowanie regulowane jest ściśle przez przepisy Kodeksu postępowania karnego.
Kiedy sąd może zastosować tymczasowy areszt?
Stosowanie tymczasowego aresztowania wymaga spełnienia zarówno przesłanek ogólnych, które obowiązują dla wszystkich środków zapobiegawczych, jak i przesłanek szczególnych dotyczących wyłącznie tego środka.
Przesłanki ogólne obejmują:
- Konieczność zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo także zapobieżenia popełnieniu przez podejrzanego nowego, ciężkiego przestępstwa;
- Duże prawdopodobieństwo, że podejrzany popełnił zarzucany mu czyn (art. 249 § 1 k.p.k.).
Dla zastosowania tymczasowego aresztowania konieczne jest, aby oprócz przesłanek ogólnych wystąpiła co najmniej jedna z przesłanek szczególnych.
Przesłanki szczególne, określone w art. 258 Kodeksu postępowania karnego, obejmują m.in.:
- Uzasadnioną obawę ucieczki lub ukrywania się podejrzanego, szczególnie gdy nie można ustalić jego tożsamości lub nie posiada on stałego miejsca pobytu w kraju,
- Uzasadnioną obawę matactwa, czyli sytuacji, gdy istnieje ryzyko, że podejrzany będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub w inny sposób utrudniał postępowanie karne,
- Zarzut popełnienia zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, przy czym górna granica kary wynosi co najmniej 8 lat lub gdy sąd pierwszej instancji orzekł wobec podejrzanego karę nie niższą niż 3 lata,
- Uzasadnioną obawę, że podejrzany, któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, może popełnić przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, szczególnie gdy groził on jego wykonaniem.
Czas trwania tymczasowego aresztowania
Zgodnie z art. 263 § 1 Kodeksu postępowania karnego, sąd, stosując tymczasowe aresztowanie w postępowaniu przygotowawczym, wyznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Jest to podstawowy czas, w którym organy ścigania powinny przeprowadzić niezbędne czynności dowodowe i zakończyć etap przygotowawczy postępowania.
Przedłużenie tymczasowego aresztowania do 12 miesięcy
W sytuacjach, gdy z uwagi na szczególne okoliczności sprawy nie jest możliwe zakończenie postępowania przygotowawczego w ciągu 3 miesięcy, prokurator może wystąpić do sądu pierwszej instancji z wnioskiem o przedłużenie tymczasowego aresztowania. Łączny okres stosowania tego środka w postępowaniu przygotowawczym nie może jednak przekroczyć 12 miesięcy. Szczególne okoliczności, które mogą uzasadniać takie przedłużenie, to m.in. skomplikowany charakter sprawy, wielość podejrzanych czy konieczność przeprowadzenia czynności dowodowych poza granicami kraju.
Przedłużenie tymczasowego aresztowania powyżej 12 miesięcy
Jeżeli mimo upływu 12 miesięcy postępowanie przygotowawcze nie zostało zakończone, dalsze przedłużenie tymczasowego aresztowania jest możliwe tylko w wyjątkowych przypadkach. Należą do nich: zawieszenie postępowania karnego, czynności zmierzające do ustalenia lub potwierdzenia tożsamości oskarżonego, wykonywanie czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości lub poza granicami kraju, a także celowe przewlekanie postępowania przez oskarżonego. Decyzję o takim przedłużeniu podejmuje sąd apelacyjny na wniosek właściwego prokuratora lub sądu, przed którym toczy się sprawa.
Maksymalny okres tymczasowego aresztowania do wydania wyroku przez sąd pierwszej instancji
Łączny okres stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat. Przekroczenie tego terminu jest dopuszczalne jedynie w sytuacjach wymienionych wcześniej, takich jak zawieszenie postępowania czy celowe przewlekanie postępowania przez oskarżonego.
Prawa osoby tymczasowo aresztowanej
Mimo izolacyjnego charakteru tymczasowego aresztowania, osoba dotknięta tym środkiem zachowuje szereg fundamentalnych praw:
- Prawo do obrońcy. Kontakt z prawnikiem powinien być możliwy już od najwcześniejszego etapu postępowania. Aresztowany, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać wyznaczenia obrońcy z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1 k.p.k.). Obrońcę wyznacza się także w wypadkach obrony obowiązkowej.
- Prawo do odmowy składania wyjaśnień. Aresztowany ma prawo milczenia, co ma na celu ochronę przed przymusowym uzyskaniem zeznań.
- Prawo do kontaktu z rodziną. Mimo ograniczeń aresztowany ma możliwość utrzymywania relacji z bliskimi poprzez widzenia, korespondencję oraz rozmowy telefoniczne.
- Prawo do opieki medycznej. Zapewnienie podstawowej, a w razie potrzeby także specjalistycznej pomocy medycznej, stanowi element humanitarnego traktowania osoby pozbawionej wolności.
Rola obrońcy w procesie tymczasowego aresztowania
Obrońca odgrywa kluczową rolę w zabezpieczaniu praw osoby tymczasowo aresztowanej. Do jego głównych zadań należy:
- Przygotowanie zażalenia, czyli zaskarżenie postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania.
- Wnioskowanie o zmianę środka zapobiegawczego, czyli ubieganie się o zastosowanie mniej restrykcyjnych środków, takich jak dozór czy poręczenie majątkowe.
- Kontrola legalności procedur, czyli monitorowanie przestrzegania praw aresztowanego podczas przesłuchań oraz innych czynności procesowych.
Odszkodowanie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie
Odszkodowanie za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę przysługują od Skarbu Państwa w wypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania (art. 552 § 4 k.p.k.). Samo umorzenie postępowania albo uniewinnienie nie przesądza jeszcze, że aresztowanie było niewątpliwie niesłuszne. Procedura ta wymaga wykazania bezpodstawności zastosowania środka oraz udokumentowania szkód materialnych i niematerialnych. Wniosek o odszkodowanie należy złożyć w terminie roku od uprawomocnienia się wyroku kończącego postępowanie.
Zwolnienie z aresztu za kaucją
Poręczenie majątkowe, potocznie nazywane kaucją, to środek zapobiegawczy stosowany w postępowaniu karnym, który pozwala podejrzanemu lub oskarżonemu na przebywanie w warunkach wolnościowych podczas trwania postępowania. Stanowi ono swego rodzaju umowę między organem prowadzącym postępowanie a poręczycielem, gwarantującą, że osoba podejrzana będzie przestrzegać określonych obowiązków procesowych. W praktyce oznacza to, że podejrzany lub oskarżony zobowiązuje się do stawiennictwa na każde wezwanie organu i niepodejmowania działań utrudniających postępowanie, a gwarancją tego zobowiązania jest złożone poręczenie.
Zgodnie z przepisami, poręczenie może być złożone w postaci:
Środków pieniężnych. Polega na wpłacie określonej kwoty na rachunek bankowy sądu. Dopuszczalne jest również złożenie poręczenia w walucie obcej.
Papierów wartościowych. Poręczenie może przybrać formę akcji, obligacji, weksli czy innych papierów wartościowych, których wartość odpowiada kwocie określonej przez sąd.
Zastawu. Chodzi o zastaw na rzeczach ruchomych stanowiących własność poręczyciela.
Hipoteki. Chodzi o hipotekę na nieruchomości należącej do poręczyciela.
Wybór konkretnej formy poręczenia majątkowego zależy od dostępnych możliwości finansowych osoby składającej poręczenie oraz decyzji organu procesowego.
Najczęściej zadawane pytania
Gdy zachodzi uzasadniona obawa ucieczki, ukrycia się albo utrudniania postępowania, gdy grozi surowa kara, albo wyjątkowo, gdy istnieje obawa popełnienia przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu (art. 258 k.p.k.). Aresztu nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy (art. 257 § 1 k.p.k.).
W postępowaniu przygotowawczym sąd stosuje je na okres do 3 miesięcy i może je przedłużyć łącznie do 12 miesięcy. Do pierwszego wyroku sądu pierwszej instancji areszt nie może przekroczyć 2 lat, chyba że przedłuży go sąd apelacyjny w wyjątkowych sytuacjach (art. 263 k.p.k.).
Zażaleniem wniesionym w terminie 7 dni od ogłoszenia albo doręczenia postanowienia (art. 460 k.p.k.). Sąd rozpoznaje je nie później niż przed upływem 7 dni od przekazania zażalenia wraz z aktami (art. 252 § 3 k.p.k.).
Tak. Sąd może zastrzec, że areszt zmieni się na poręczenie majątkowe, jeżeli zostanie ono złożone w wyznaczonym terminie (art. 257 § 2 k.p.k.). Obrońca może też wnosić o zmianę środka na łagodniejszy.
Wynagrodzenie ustalam indywidualnie, po zapoznaniu się z zarzutem i dokumentami. Zależy od etapu sprawy i od tego, czy obrona obejmuje tylko postępowanie przygotowawcze, czy także rozprawę.
Jeszcze przed posiedzeniem w przedmiocie aresztu, a najpóźniej zaraz po nim. Termin na zażalenie jest krótki.
Potrzebna porada prawna?
Treść przekazywana na niniejszym Blogu ma charakter ogólny i nie stanowi porady prawnej. Celem Bloga jest udzielenie nieodpłatnie możliwie najszerszych informacji. Każda sprawa jest jednak inna i wymaga indywidualnego podejścia. W sprawie porady prawnej zapraszam do kontaktu pod numerem 512 976 090. Można też napisać e-mail lub wypełnić prosty formularz kontaktowy.
