Sprawy narkotykowe rozstrzygają się na kwalifikacji, a nie na samym fakcie posiadania substancji. Ta sama ilość marihuany może oznaczać umorzenie albo zbrodnię zagrożoną karą liczoną w latach, zależnie od tego, co się z nią robiło i komu miała trafić. Poniżej opisuję, jak rozkładają się te przepisy i gdzie w praktyce przebiegają granice.
W pigułce
- Ta sama substancja może oznaczać osiem różnych przepisów. O kwalifikacji przesądza nie rodzaj narkotyku, lecz to, co się z nim robiło.
- Posiadanie na własny użytek podlega umorzeniu. Art. 62a wymaga łącznie nieznacznej ilości, przeznaczenia na własny użytek i niecelowości kary.
- Poczęstowanie znajomego wyklucza umorzenie. Przeznaczenie choćby w części dla kogoś innego zamyka drogę z art. 62a (wyrok SA we Wrocławiu, II AKa 270/18).
- Uprawa jest karalna bez względu na powierzchnię. Ustawa nie zna wyjątku dla uprawy na własny użytek, a jedna roślina to już uprawa.
- Suszenie po zbiorze to już wytwarzanie. Sam zbiór i dalsza obróbka to dwa odrębne czyny (postanowienie SN z 2015 r., V KK 124/15).
- Obrót i udzielanie różni osoba odbiorcy. Konsument oznacza art. 58 albo 59, odbiorca do dalszej dystrybucji oznacza art. 56.
- Znaczna ilość to ilość wystarczająca dla kilkudziesięciu osób uzależnionych. Kryterium jest obiektywne i niezależne od przeznaczenia (wyrok SA we Wrocławiu z 2018 r., II AKa 251/18).
- Wypadek mniejszej wagi obniża zagrożenie w większości tych przepisów. Rozstrzyga skala, jednorazowość i krąg odbiorców.
Co się właśnie stało
Postawienie zarzutu nie jest wyrokiem i nie kończy postępowania. Oznacza, że prokurator uznał zebrany materiał za wystarczający do przyjęcia, że doszło do przestępstwa. Kwalifikacja przyjęta na tym etapie bywa najsurowsza z możliwych i w toku postępowania podlega zmianie.
Dla wyniku sprawy decydujące są trzy okoliczności. Pierwsza to ilość substancji i to, czy da się ją uznać za znaczną. Druga to przeznaczenie, czyli czy substancja miała trafić do konsumenta, do dalszej dystrybucji, czy pozostać u posiadacza. Trzecia to czynność, jaką wykonano, bo posiadanie, uprawa, wytwarzanie i obrót są osobnymi przestępstwami o różnym zagrożeniu.
Protokół zatrzymania rzeczy, protokół oględzin i opinia biegłego wyznaczają ramy całej sprawy. To w nich zapisuje się waga, zawartość substancji czynnej i sposób zabezpieczenia.
Pierwsze kroki
- Skorzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień do czasu rozmowy z obrońcą.
- Nie przyznawać się do okoliczności, które nie wynikają z materiału. Wskazanie, komu substancja miała trafić, zmienia kwalifikację i bywa jedynym dowodem w tym zakresie.
- Przeczytać protokół zatrzymania rzeczy przed podpisaniem. Sprawdzić wagę, opis i sposób zabezpieczenia każdego przedmiotu.
- Zgłosić do protokołu zastrzeżenia co do przebiegu czynności, jeżeli takie są.
- Zebrać dokumenty świadczące o sytuacji osobistej, bo mają znaczenie przy ocenie celowości kary i przy warunkowym umorzeniu.
- Ustalić z obrońcą, czy w sprawie w ogóle jest miejsce na umorzenie z art. 62a, zanim zapadnie decyzja o kierunku obrony.
Czego nie robić
- Nie składać wyjaśnień o pochodzeniu substancji przed rozmową z obrońcą. To najczęstsze źródło rozszerzenia zarzutów.
- Nie wskazywać innych osób w nadziei na łagodniejsze traktowanie, bez wcześniejszego ustalenia skutków procesowych takiego oświadczenia.
- Nie usuwać korespondencji z telefonu. Usunięcie jest widoczne, a treści bywają odtwarzane.
- Nie zakładać, że ilość przesądza sprawę. Przy art. 56 i 59 znaczenie ma osoba odbiorcy, a nie gramatura.
- Nie lekceważyć akcesoriów. Waga, woreczki strunowe i sposób porcjowania bywają traktowane jako okoliczność wykluczająca własny użytek.
Osiem przepisów, pod które podpada sprawa narkotykowa
Górne granice kar w typach kwalifikowanych art. 53 ust. 2 i art. 59 ust. 2 podano za treścią artykułów opublikowanych w tym serwisie.
Posiadanie. Kiedy sprawa może się skończyć umorzeniem
Umorzenie z art. 62a wymaga trzech przesłanek występujących łącznie. Pierwsza to nieznaczna ilość środka. Druga to przeznaczenie wyłącznie na własny użytek. Trzecia to uznanie, że orzeczenie kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności czynu i właściwości sprawcy.
Ocena ilości nie opiera się na samej wadze. Znaczenie mają trzy elementy, czyli waga, zawartość substancji czynnej oraz liczba porcji konsumpcyjnych, jakie z danej ilości da się uzyskać (wyrok SA w Poznaniu, II AKa 247/16).
Przesłanka własnego użytku jest w praktyce najczęstszym powodem odmowy umorzenia. Przeznaczenie choćby w części dla innej osoby, także nieodpłatne poczęstowanie, wyklucza zastosowanie art. 62a (wyrok SA we Wrocławiu, II AKa 270/18). Na ten sam wniosek prowadzą okoliczności takie jak wagi, woreczki strunowe albo treść korespondencji wskazująca na sprzedaż.
Gdy umorzenie z art. 62a nie wchodzi w grę, pozostają dwa dalsze rozwiązania. Pierwszym jest warunkowe umorzenie postępowania, przy którym sąd stwierdza winę, ale poddaje sprawcę próbie, a osoba pozostaje niekarana. Drugim jest uzgodnienie kary bez pełnego postępowania dowodowego.
Uprawa i wytwarzanie. Dwa czyny zamiast jednego
Ustawa definiuje uprawę jako każdą uprawę maku lub konopi bez względu na powierzchnię. Nie ma wyjątku dla uprawy na własny użytek, a jedna roślina w doniczce wyczerpuje znamiona. Uprawa obejmuje całokształt zabiegów od zasiewu przez pielęgnację aż do zbioru.
Zbiór ziela albo żywicy jest odrębnym czynem. Czynności podejmowane po zbiorze, w tym suszenie, są już wytwarzaniem środka odurzającego (postanowienie SN z 2015 r., V KK 124/15). Pojęcia wytwarzania nie ogranicza się do obróbki chemicznej (wyrok SA w Lublinie z 2018 r., II AKa 61/18).
Dla oceny, czy uprawa mogła dostarczyć znaczną ilość, decyduje potencjał uprawy, a nie ilość faktycznie uzyskana. Ustalenie tego potencjału opiera się na opinii biegłego, co czyni z niej najważniejszy dowód w tego rodzaju sprawach.
Wytwarzanie na własny użytek nie wyczerpuje znamienia działania w celu osiągnięcia korzyści osobistej, bo odurzenie się jest przeznaczeniem każdego narkotyku (wyrok SA w Poznaniu z 2018 r., II AKa 143/18). Uprawa i wytwarzanie bywają kwalifikowane jako jeden czyn w kumulatywnym zbiegu przepisów (wyrok SA we Wrocławiu z 2015 r., II AKa 12/15).
Przyrządy. Gdzie przebiega granica
Art. 54 nie karze samego posiadania przedmiotu, lecz posiadanie przyrządu, co do którego z okoliczności wynika, że służy albo jest przeznaczony do niedozwolonego wytwarzania, przetwarzania lub przerobu. Ciężar wykazania tego przeznaczenia spoczywa na oskarżycielu.
Orzecznictwo wyłącza z zakresu przepisu przedmioty służące konsumpcji. Małe torebki foliowe i szklane lufki do palenia nie są przyrządami służącymi do wytwarzania (wyrok SA w Krakowie z 2011 r.). Poza zakresem przepisu pozostaje także sprzęt uprawowy, w tym namioty i lampy (wyrok SA w Krakowie z 2021 r.). Przyrządami mogą być natomiast urządzenia wykorzystywane w tym celu mimo wielofunkcyjnego przeznaczenia (wyrok SA w Katowicach z 2006 r.).
Obrót i udzielanie. Rozstrzyga osoba odbiorcy
Wprowadzenie do obrotu dotyczy pierwszej czynności polegającej na niezgodnym z prawem przekazaniu innej osobie porcji środków odurzających (wyrok SA w Krakowie z 2021 r., II AKa 130/21). Uczestniczenie w obrocie obejmuje kolejne ogniwa łańcucha, w tym magazynowanie, przechowywanie, transport, udostępnienie lokalu oraz nabycie w celu dalszej odsprzedaży.
Granica między art. 56 a art. 58 i 59 przebiega po stronie odbiorcy. Jeżeli odbiorcą jest konsument nabywający na własny użytek, mowa o udzielaniu. Jeżeli odbiorca ma przekazać substancję dalej, mowa o obrocie. Ta jedna okoliczność zmienia zagrożenie karą w sposób zasadniczy, dlatego jest głównym przedmiotem sporu w tych sprawach.
Art. 58 obejmuje cztery zachowania, czyli udzielanie, ułatwianie użycia, umożliwianie użycia oraz nakłanianie do użycia. Art. 59 wymaga dodatkowo działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej albo osobistej. Każde odpłatne udzielenie wyczerpuje pojęcie działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (wyrok SA w Białymstoku, II AKa 290/05), a bezpłatne przekazanie dla pozyskania stałego odbiorcy bywa traktowane jako działanie dla korzyści przyszłej (wyrok SA w Katowicach, II AKa 451/10).
Korzyścią osobistą bywa finansowanie własnego uzależnienia cudzymi środkami (wyrok SA w Lublinie, II AKa 81/07) oraz wymiana substancji na towary lub usługi (wyrok SA w Gdańsku, II AKa 308/20).
Przy udzieleniu małoletniemu wystarcza zamiar ewentualny, czyli godzenie się na możliwość, że odbiorca nie ukończył osiemnastu lat (wyrok SA we Wrocławiu, II AKa 158/14). Znaczenie mają wygląd, różnica wieku, miejsce przekazania i charakter znajomości (wyrok SA w Katowicach, II AKa 502/12).
Znaczna ilość i wypadek mniejszej wagi
Znaczną ilością jest taka ilość środków odurzających lub substancji psychotropowych, która mogłaby jednorazowo zaspokoić potrzeby co najmniej kilkudziesięciu osób uzależnionych (wyrok SA we Wrocławiu z 2018 r., II AKa 251/18). Kryterium jest obiektywne i nie zależy od przeznaczenia substancji.
Orzecznictwo pokazuje rozpiętość ocen. Za znaczną ilość uznano między innymi 125,20 grama marihuany (wyrok SA w Gdańsku z 2023 r., II AKa 55/22), 579 gramów marihuany (wyrok SA w Poznaniu z 2021 r., II AKa 10/21) oraz blisko 4 kilogramy amfetaminy (wyrok SA w Katowicach z 2023 r., II AKa 272/21). Za nieznaczną uznano 20 gramów kokainy (wyrok SA w Warszawie z 2018 r., II AKa 84/18).
Wypadek mniejszej wagi obniża zagrożenie w większości tych przepisów. Sądy biorą pod uwagę ilość i rodzaj substancji, jednorazowość albo powtarzalność zachowania oraz krąg odbiorców. Za wypadek mniejszej wagi uznano udzielenie jednego grama marihuany znajomemu (wyrok SA w Krakowie, II AKa 227/06) oraz sprzedaż niespełna 5 gramów dwóm osobom w ciągu siedmiu miesięcy (wyrok SA we Wrocławiu, II AKa 338/05). Wykluczają go natomiast oznaki zorganizowania, takie jak porcjowanie i posiadanie wagi, nawet przy niewielkich ilościach (wyrok SA w Krakowie, II AKa 247/07).
Kiedy adwokat realnie coś zmienia
Mówię o tym wprost, bo w części spraw o posiadanie niewielkiej ilości przebieg postępowania jest przewidywalny i nie wymaga rozbudowanej obrony. Są jednak momenty, w których udział obrońcy zmienia kwalifikację, a więc i zagrożenie karą.
- Przed pierwszym przesłuchaniem. Kwalifikacja z art. 56 albo 59 opiera się często wyłącznie na tym, co podejrzany sam powie o przeznaczeniu substancji.
- Przy ocenie, czy sprawa nadaje się do umorzenia z art. 62a. To decyzja podejmowana na początku, bo wyznacza kierunek całego postępowania.
- Przy opinii biegłego. W sprawach o uprawę i wytwarzanie to opinia przesądza o znacznej ilości, a więc o tym, czy czyn jest występkiem, czy zbrodnią.
- Przy kwalifikacji obrót albo udzielanie. Spór dotyczy statusu odbiorcy i jest to obszar, w którym różnica w wymiarze kary bywa wielokrotnością.
- Przy wniosku o warunkowe umorzenie. Liczy się materiał o sytuacji osobistej zgromadzony wcześniej, a nie dopiero na rozprawie.
Pytania i odpowiedzi
Ustawa nie zna progu, poniżej którego posiadanie nie jest przestępstwem. Każda ilość wyczerpuje znamiona art. 62. Nieznaczna ilość ma znaczenie wyłącznie przy ocenie możliwości umorzenia z art. 62a i jest oceniana indywidualnie, z uwzględnieniem wagi, zawartości substancji czynnej i liczby porcji konsumpcyjnych.
Tak. Ustawa definiuje uprawę jako każdą uprawę konopi bez względu na powierzchnię i nie przewiduje wyjątku dla własnego użytku. Osobnym czynem jest zbiór ziela, a czynności po zbiorze, w tym suszenie, są wytwarzaniem.
Nieodpłatne udzielenie konsumentowi mieści się w art. 58. Art. 59 wymaga działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej albo osobistej. Art. 56 dotyczy sytuacji, w której odbiorca nie jest konsumentem, lecz kolejnym ogniwem dystrybucji.
Przyznanie się do posiadania i przyznanie się do przeznaczenia substancji to dwie różne rzeczy o zupełnie różnych skutkach. Pierwsze zwykle odpowiada materiałowi dowodowemu, drugie bywa jedynym dowodem prowadzącym do surowszej kwalifikacji.
Wynagrodzenie ustalam indywidualnie, po ustaleniu kwalifikacji, etapu postępowania i liczby zarzucanych czynów. Sprawa o posiadanie nieznacznej ilości i sprawa o obrót znaczną ilością to dwa różne postępowania pod względem nakładu pracy.
Tak, skazanie skutkuje wpisem do Krajowego Rejestru Karnego. Warunkowe umorzenie postępowania nie jest skazaniem, a osoba wobec której je zastosowano pozostaje niekarana. Umorzenie z art. 62a kończy postępowanie bez rozstrzygania o winie.
Materiały szczegółowe
Kwalifikacja decyduje o wszystkim
Zanim cokolwiek zostanie powiedziane do protokołu, warto ustalić, pod jaki przepis sprawa realnie podpada i czy jest w niej miejsce na umorzenie. Przy zatrzymaniu liczą się godziny.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę obronę w sprawach o przestępstwa z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl