Po szarpaninie albo bijatyce każdy z uczestników może twierdzić, że się bronił. Sprawa nie rozstrzyga się jednak na tym, kto zaczął, tylko na dwóch rzeczach. Pierwszą jest opinia lekarska i to, jak długo trwało naruszenie czynności narządu ciała. Drugą jest ustalenie, czy zdarzenie było bójką, czy pobiciem.
W pigułce
- O kwalifikacji przesądza próg siedmiu dni. Naruszenie czynności narządu ciała trwające dłużej niż 7 dni to art. 157 § 1, trwające nie dłużej to art. 157 § 2.
- Liczy się rzeczywisty czas naruszenia funkcji narządu, a nie długość zwolnienia lekarskiego. To dwie różne rzeczy i mylenie ich zmienia kwalifikację.
- Lekki uszczerbek jest co do zasady ścigany z oskarżenia prywatnego. Wyjątkiem jest pokrzywdzona osoba najbliższa mieszkająca ze sprawcą (art. 157 § 4 k.k.).
- Przy art. 158 karalny jest sam udział, nie spowodowanie obrażeń. Istotą jest narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo.
- Bójka to starcie co najmniej trzech osób z wzajemnością ataku. Pobicie to napaść co najmniej dwóch osób na jedną, z wyraźnym podziałem ról.
- Skutek w postaci ciężkiego uszczerbku albo śmierci obciąża wszystkich uczestników. Nie trzeba być tym, kto zadał decydujący cios.
- Odpieranie bezpośredniego bezprawnego zamachu to obrona konieczna. Działanie w jej granicach nie jest przestępstwem.
- Przekroczenie granic obrony koniecznej nie zawsze oznacza karę. Przy strachu, wzburzeniu albo wdarciu się do domu sprawca nie podlega karze (art. 25 k.k.).
Co się właśnie stało
Zarzut w tego rodzaju sprawie jest przyjmowany na podstawie dwóch dokumentów, czyli zawiadomienia pokrzywdzonego i wstępnej dokumentacji medycznej. Obie te podstawy podlegają weryfikacji w toku postępowania, a kwalifikacja przyjęta na początku bywa zmieniana po opinii biegłego.
Kluczowe znaczenie ma jedna liczba. Naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwające dłużej niż siedem dni to występek z art. 157 § 1 Kodeksu karnego, ścigany z urzędu. Trwające nie dłużej niż siedem dni to występek z art. 157 § 2, co do zasady ścigany z oskarżenia prywatnego.
Art. 157 § 2 k.k. Grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2.
Tryb: Oskarżenie prywatne. Z urzędu, gdy pokrzywdzona jest osoba najbliższa mieszkająca ze sprawcą.
Art. 157 § 1 k.k. Pozbawienie wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Tryb: Z urzędu, prowadzi prokurator.
Art. 156 § 1 k.k. Pozbawienie wolności od 3 do 20 lat. To zbrodnia. Przy skutku śmiertelnym od 5 lat albo dożywocie.
Tryb: Z urzędu.
Liczy się czas naruszenia czynności narządu ciała ustalony przez lekarza, a nie długość zwolnienia z pracy. Przy działaniu nieumyślnym kara jest niższa: do roku przy art. 157, do lat 3 przy art. 156.
Decyduje rzeczywisty czas trwania naruszenia funkcji narządu, a nie długość zwolnienia lekarskiego. To od niej zależy, czy postępowanie prowadzi prokurator, czy sam pokrzywdzony.
Pierwsze kroki
- Skorzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień do czasu rozmowy z obrońcą.
- Zabezpieczyć własną dokumentację medyczną, jeżeli doszło do obrażeń po obu stronach. Przy bójce ma to znaczenie dla ustalenia charakteru zdarzenia.
- Spisać przebieg zdarzenia dla siebie, z godzinami i kolejnością, dopóki pamięć jest świeża. To materiał roboczy dla obrońcy, nie oświadczenie do akt.
- Ustalić, czy istnieje zapis z monitoringu i jak długo jest przechowywany. Nagrania bywają nadpisywane.
- Zanotować dane osób, które widziały zdarzenie od początku, a nie dopiero od momentu kulminacyjnego.
- Nie kontaktować się z pokrzywdzonym ani ze świadkami.
Czego nie robić
Opis zdarzenia podany na gorąco może nie oddawać sekwencji, a później jest z nim porównywana każda kolejna wersja.
Taki kontakt bywa traktowany jako utrudnianie postępowania.
Nie usuwać nagrań ani korespondencji, także tych niekorzystnych.
Przy bójce z wzajemnością ataku to twierdzenie działa inaczej.
158 dlatego, że nie zadało się żadnego ciosu. Karalny jest udział, a nie spowodowanie obrażeń.
Przepisy i zagrożenie karą
Naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwające dłużej niż 7 dni. Kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Ściganie z urzędu.
Naruszenie trwające nie dłużej niż 7 dni. Grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2. Ściganie z oskarżenia prywatnego, chyba że pokrzywdzona jest osoba najbliższa mieszkająca wspólnie ze sprawcą (art. 157 § 4).
Grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku. Przy obrażeniach do 7 dni ściganie z oskarżenia prywatnego, a gdy pokrzywdzona jest osoba najbliższa, na jej wniosek (art. 157 § 4 i 5).
Pozbawienie wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia, ciężkie kalectwo, ciężka choroba nieuleczalna lub długotrwała, choroba realnie zagrażająca życiu, trwała choroba psychiczna, trwała niezdolność do pracy w zawodzie albo trwałe, istotne zeszpecenie. Kara od 3 do 20 lat, a przy nieumyślności do lat 3. Gdy następstwem jest śmierć, co najmniej 5 lat albo dożywocie.
Sam udział w zdarzeniu, które naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo, od 3 miesięcy do lat 5. Gdy następstwem jest ciężki uszczerbek, od roku do 10 lat, a gdy śmierć, od 2 do 15 lat.
Narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku, kara do lat 3. Gdy na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad narażonym, od 3 miesięcy do lat 5. Nieumyślnie do roku, na wniosek pokrzywdzonego. Kto dobrowolnie uchylił niebezpieczeństwo, nie podlega karze (art. 160 § 4).
Bójka i pobicie. Dlaczego to nie to samo
Bójka to starcie fizyczne, w którym bierze udział co najmniej trzech uczestników. Charakteryzuje ją wzajemność ataku, bo uczestnicy jednocześnie atakują i bronią się, a role zmieniają się w trakcie zdarzenia.
Pobicie to napaść co najmniej dwóch osób na jedną. Istnieje tu wyraźny podział ról na stronę atakującą i stronę broniącą się. To rozróżnienie decyduje o tym, kto w ogóle może odpowiadać z art. 158, oraz o tym, jak oceniane jest powoływanie się na obronę konieczną.
Istotą przestępstwa z art. 158 nie jest spowodowanie konkretnego uszczerbku, tylko samo wzięcie udziału w zdarzeniu, które naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo. Wystarczy bycie częścią agresywnej grupy, zagrzewanie do walki, zadanie choćby niegroźnych ciosów, uniemożliwianie ucieczki albo wzmacnianie przemocy samą obecnością i postawą.
Co najmniej trzy osoby. Każda atakuje i broni się, role się zmieniają.
Co najmniej dwie osoby napadają na jedną. Role są rozdzielone: atakujący i broniący się.
Wystarczy udział w zdarzeniu, które naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo.
Odpowiadają uczestnicy. Nie trzeba ustalać, kto zadał decydujący cios.
Jak wyżej. Kara grozi każdemu uczestnikowi zdarzenia.
Przy skutku w postaci ciężkiego uszczerbku albo śmierci odpowiadają wszyscy uczestnicy zdarzenia. Ustalenie, kto zadał decydujący cios, nie jest warunkiem odpowiedzialności z art. 158 § 2 i § 3.
Obrona konieczna
Osoba, która odpiera bezpośredni i bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem, działa w ramach obrony koniecznej z art. 25 Kodeksu karnego i co do zasady nie popełnia przestępstwa.
Powodem jest charakter zdarzenia. Przy bójce, w której występuje wzajemność ataku, trudno wskazać stronę wyłącznie odpierającą zamach. Dlatego ustalenie, czy zdarzenie było bójką, czy pobiciem, poprzedza ocenę obrony koniecznej, a nie odwrotnie.
Kto odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na dobro chronione prawem, nie popełnia przestępstwa.
Przy obronie niewspółmiernej sąd może nadzwyczajnie złagodzić karę, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
Nie podlega karze, kto przekracza granice, odpierając wdarcie się do mieszkania, domu albo na ogrodzony teren, chyba że przekroczenie było rażące.
Nie podlega karze, kto przekracza granice pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu.
Przy bójce, w której wszyscy atakują i się bronią, trudno wskazać stronę, która tylko odpierała zamach. Dlatego najpierw ustala się charakter zdarzenia.
Przykład. W nocy ktoś wyważa drzwi do domu, a właściciel uderza go metalowym prętem. Nawet jeżeli sposób obrony był za mocny, sprawca nie podlega karze, chyba że przekroczenie granic było rażące (art. 25 § 2a k.k.). Inaczej wygląda sytuacja osoby, która po wymianie ciosów przed lokalem dalej bije leżącego przeciwnika. Wtedy zamach już ustał i nie ma czego odpierać.
Narażenie na niebezpieczeństwo i obowiązek pomocy
Art. 160 Kodeksu karnego karze samo spowodowanie stanu bezpośredniego niebezpieczeństwa utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Niebezpieczeństwo musi być realne i konkretne, a nie teoretyczne, musi istnieć duże prawdopodobieństwo przerodzenia się w szkodę oraz bliskość czasowa i przestrzenna skutku.
Surowiej odpowiada osoba, na której ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną. Dotyczy to między innymi rodzica wobec dziecka, opiekuna prawnego, lekarza i ratownika wobec pacjenta oraz nauczyciela.
Odrębną kwestią jest odpowiedzialność za nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem. To samodzielne przestępstwo, opisane w osobnym artykule w tym serwisie.
Gdzie te sprawy się rozstrzygają
To ona wyznacza granicę między art. 157 § 1 a § 2, a więc i tryb ścigania.
Bójka i pobicie prowadzą do różnych ocen zachowania każdego z uczestników.
W sprawach o zdarzenia w miejscach publicznych bywa jedynym dowodem niezależnym od relacji stron.
Znaczenie ma nie tylko to, co się stało, ale w jakiej kolejności i po czyjej stronie leżała inicjatywa.
Przy art. 158 różnica między obecnością a udziałem bywa przedmiotem całego postępowania.
Kiedy adwokat realnie coś zmienia
Opis przebiegu zdarzenia podany do protokołu wyznacza ramy całej obrony i nie da się go później swobodnie korygować.
Różnica jednego dnia w ocenie czasu naruszenia czynności narządu ciała zmienia kwalifikację i tryb ścigania.
Spór dotyczy tego, czy zachowanie było udziałem w zdarzeniu, czy tylko obecnością na miejscu.
Nagrania są nadpisywane, więc wniosek złożony za późno nie ma już przedmiotu.
Tryb i terminy są inne niż w sprawach ściganych z urzędu.
Pytania i odpowiedzi
Od czasu trwania naruszenia czynności narządu ciała. Powyżej siedmiu dni sprawa jest ścigana z urzędu. Do siedmiu dni co do zasady z oskarżenia prywatnego, chyba że pokrzywdzona jest osoba najbliższa mieszkająca ze sprawcą.
Tak. Istotą art. 158 jest udział w zdarzeniu narażającym człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo, a nie spowodowanie obrażeń. Wystarczy bycie częścią agresywnej grupy, zagrzewanie do walki albo uniemożliwianie ucieczki.
Odpieranie bezpośredniego bezprawnego zamachu mieści się w obronie koniecznej, a nawet jej przekroczenie pod wpływem strachu lub wzburzenia nie podlega karze. Ocena zależy jednak od tego, czy zdarzenie było pobiciem, w którym role są rozdzielone, czy bójką, w której występuje wzajemność ataku.
Nie automatycznie. Znaczenie ma rzeczywisty czas trwania naruszenia czynności narządu ciała, a nie długość zwolnienia. To ustalenie należy do biegłego.
Wynagrodzenie ustalam indywidualnie, po ustaleniu kwalifikacji, liczby uczestników zdarzenia i trybu postępowania. Sprawa prywatnoskargowa o lekki uszczerbek i sprawa o udział w pobiciu ze skutkiem ciężkim to dwa różne nakłady pracy.
Przed pierwszym przesłuchaniem, a jeżeli to niemożliwe, to przed upływem terminu przechowywania nagrań z monitoringu. To dwa momenty, po których pewnych rzeczy nie da się już odtworzyć.
Przy lekkim uszczerbku do 7 dni to pokrzywdzony, a nie prokurator, wnosi akt oskarżenia i popiera go przed sądem. Prokurator może wstąpić do sprawy, jeżeli wymaga tego interes społeczny, i wtedy toczy się ona z urzędu (art. 60 k.p.k.).
Za spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Kara wynosi od 3 do 20 lat, a przy skutku śmiertelnym co najmniej 5 lat albo dożywocie (art. 156 k.k.).
Przy narażeniu na niebezpieczeństwo z art. 160 k.k. sprawca, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo, nie podlega karze.
Materiały szczegółowe
Kwalifikacja zależy od opinii, a nie od relacji stron
Do wstępnej oceny wystarczy treść zarzutu, dokumentacja medyczna pokrzywdzonego oraz informacja o liczbie uczestników zdarzenia. Proszę opisać sprawę przez formularz albo zadzwonić.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę obronę w sprawach o przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl