Przedstawienie zarzutów zmienia status procesowy i zestaw uprawnień, ale nie przesądza wyniku sprawy. Od tej chwili obowiązują inne reguły niż wobec świadka, a pierwsze przesłuchanie ma znaczenie, którego później nie da się odwrócić. Poniżej opisuję, co z tego wynika, jakie terminy biegną i na co zwrócić uwagę w pierwszej kolejności.
W pigułce
- Zarzut nie jest wyrokiem. Oznacza, że zebrane dane dostatecznie uzasadniają podejrzenie popełnienia czynu przez daną osobę.
- Podejrzany może odmówić wyjaśnień bez podania powodów. Może też odmówić odpowiedzi na pojedyncze pytania (art. 175 § 1 k.p.k.).
- Nie trzeba dowodzić swojej niewinności. Nie ma też obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 § 1 k.p.k.).
- Na żądanie podejrzanego przesłuchanie odbywa się z udziałem obrońcy (art. 301 k.p.k.).
- Można zażądać pisemnego uzasadnienia zarzutów. Doręcza się je w ciągu 14 dni i pokazuje, na jakich dowodach opiera się zarzut (art. 313 § 3 i 4 k.p.k.).
- Na zażalenie zwykle jest 7 dni. Dotyczy to między innymi postanowień o środkach zapobiegawczych (art. 460 k.p.k.).
- Areszt nie jest automatycznym skutkiem zarzutu. Wymaga postanowienia sądu i szczególnych przesłanek, a łagodniejsze środki mają pierwszeństwo.
- Przed zamknięciem śledztwa można przejrzeć całe akta. Po zaznajomieniu są 3 dni na wnioski o uzupełnienie (art. 321 k.p.k.).
- Sprawa nie musi skończyć się procesem. Możliwe są umorzenie, warunkowe umorzenie i uzgodnienie kary.
Co oznacza przedstawienie zarzutów
Postanowienie o przedstawieniu zarzutów wydaje się, gdy dane zebrane w sprawie dostatecznie uzasadniają podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba. Zawiera wskazanie podejrzanego, dokładny opis zarzucanego czynu i jego kwalifikację prawną. Ogłasza się je niezwłocznie i od razu przesłuchuje podejrzanego (art. 313 § 1 i 2 k.p.k.). Od tej chwili osoba ta ma status podejrzanego (art. 71 § 1 k.p.k.).
Kwalifikacja prawna przyjęta w postanowieniu nie jest ostateczna. W toku postępowania bywa zmieniana, także na korzyść podejrzanego. Na tym etapie jest to jednak jedyna informacja o tym, jak prokurator widzi sprawę, dlatego jej treść ma znaczenie od pierwszego dnia.
Przykład. Pan Adam był wcześniej przesłuchany jako świadek w sprawie bójki przed lokalem. Dwa miesiące później dostaje wezwanie i na miejscu słyszy zarzut udziału w bójce. To, co powiedział jako świadek, jest już w aktach. Od teraz obowiązują go jednak zupełnie inne reguły.
Świadek a podejrzany. Co się zmienia
- Mówienie prawdy
- obowiązek, fałszywe zeznanie jest przestępstwem (art. 233 § 1 k.k.)
- Odmowa odpowiedzi
- tylko na pytanie, które naraża na odpowiedzialność karną jego lub osobę najbliższą (art. 183 § 1 k.p.k.)
- Pomoc prawnika
- może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy (art. 87 § 2 k.p.k.)
- Dostęp do akt
- co do zasady brak, wyjątkowo za zgodą prokuratora (art. 156 § 5 k.p.k.)
- Mówienie prawdy
- brak obowiązku, wyjaśnienia podlegają ocenie sądu (art. 175 § 1 k.p.k.)
- Odmowa odpowiedzi
- może odmówić wyjaśnień w całości albo odpowiedzi na każde pytanie, bez podania powodów
- Pomoc prawnika
- obrońca, a na żądanie przesłuchanie z jego udziałem (art. 301 k.p.k.)
- Dostęp do akt
- wniosek o udostępnienie akt, uzasadnienie zarzutów, końcowe zaznajomienie (art. 156 § 5, 313 § 3, 321 k.p.k.)
Brak obowiązku mówienia prawdy nie obejmuje fałszywego oskarżania innych osób. Za to odpowiada każdy, także podejrzany (art. 234 k.k.).
Podejrzany może składać wyjaśnienia, ale może też bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania albo odmówić wyjaśnień w całości (art. 175 § 1 k.p.k.). Musi zostać o tym pouczony.
Odmowa nie jest przyznaniem się. Pozwala poczekać z wyjaśnieniami do chwili, gdy wiadomo, jakie dowody są w aktach.
Podejrzany nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 § 1 k.p.k.). Nie musi wydawać dokumentów ani wskazywać świadków przeciwko sobie.
Podejrzany musi poddać się oględzinom ciała i badaniom, które nie naruszają jego integralności, pozwolić na pobranie odcisków i zrobienie zdjęć. W określonych warunkach musi też pozwolić na pobranie krwi, włosów lub wymazu ze śluzówki policzka. Odmowa może skończyć się zatrzymaniem i przymusowym doprowadzeniem (art. 74 § 2 i 3a k.p.k.).
Odpowiedzialność za fałszywe zeznania z art. 233 Kodeksu karnego dotyczy świadka, a nie podejrzanego. Wyjaśnienia sprzeczne z resztą materiału podważają jednak wiarygodność całej relacji. Granicą jest fałszywe oskarżenie innej osoby, które jest przestępstwem także wtedy, gdy popełnia je podejrzany (art. 234 Kodeksu karnego).
Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany dostaje pisemne pouczenie o prawach i obowiązkach, a jego otrzymanie potwierdza podpisem (art. 300 § 1 k.p.k.). To dokument, który warto zachować. Są w nim między innymi obowiązki dotyczące zmiany adresu i stawiania się na wezwania.
Co dzieje się po zarzutach. Krok po kroku
Podejrzany dostaje pisemne pouczenie o prawach i potwierdza je podpisem. Warto zachować kopię.
Można zażądać udziału obrońcy i odmówić wyjaśnień. To, co trafi do protokołu, zostaje w aktach do końca sprawy.
Uzasadnienie na piśmie doręcza się w ciągu 14 dni. Wskazuje fakty i dowody przyjęte za podstawę zarzutu.
Podejrzany i obrońca mogą składać wnioski o przesłuchanie świadków czy opinię biegłego i żądać udziału w tych czynnościach.
Dozór, poręczenie, zakaz opuszczania kraju, a najdalej areszt. Na postanowienie przysługuje zażalenie w ciągu 7 dni.
Zawiadomienie musi przyjść co najmniej 7 dni przed terminem. Po zaznajomieniu są 3 dni na wnioski o uzupełnienie.
Umorzenie, wniosek o warunkowe umorzenie, wniosek o skazanie bez rozprawy albo akt oskarżenia.
Podstawa: art. 300 § 1, 301, 313 § 3, 315, 249–277, 460, 321 § 1, 2 i 5, 335 i 336 k.p.k. Na czerwono momenty, w których błąd najtrudniej później naprawić.
Termin na zażalenie liczy się od ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa nakazuje jego doręczenie, od doręczenia (art. 460 k.p.k.). Datę warto zapisać od razu.
Pierwsze kroki po usłyszeniu zarzutów
- Przeczytać postanowienie i sprawdzić, jaki czyn i jaka kwalifikacja zostały przyjęte.
- Zażądać przesłuchania z udziałem obrońcy. Jeżeli obrońcy nie ma, rozważyć odmowę wyjaśnień do czasu rozmowy z nim.
- Zażądać pisemnego uzasadnienia zarzutów.
- Przeczytać protokół przed podpisaniem i zgłosić do niego wszystkie uwagi.
- Nie kontaktować się ze świadkami, pokrzywdzonym ani współpodejrzanymi w sprawach, których dotyczy zarzut.
- Zachować pouczenie, postanowienie i wszystkie dokumenty dotyczące okresu objętego zarzutem, także te niekorzystne.
Czego nie robić
Wyjaśnienia złożone na ślepo mogą podsunąć nowe wątki i utrudniają obronę na dalszym etapie. Zmienianie ich później zawsze budzi pytanie, dlaczego.
Przyznanie do zdarzenia i przyznanie do przyjętej kwalifikacji to dwie różne rzeczy. Przykładowo, przyznanie się do uderzenia nie oznacza zgody na opis skutków, które decydują o zagrożeniu karą.
Protokół to nie nagranie, tylko zapis sporządzony przez przesłuchującego. Uwagi trzeba zgłosić przed podpisem, bo później zostaje już tylko spór o to, co zostało powiedziane.
Kontakt ze świadkami albo współpodejrzanymi łatwo uznać za próbę wpływania na ich zeznania. Obawa takiego utrudniania postępowania jest jedną z podstaw aresztu (art. 258 § 1 pkt 2 k.p.k.).
Usunięcie jest zwykle możliwe do ustalenia i pogarsza sytuację procesową. Może też zostać potraktowane jako utrudnianie postępowania.
Uporczywe niestawiennictwo na wezwania znosi część ograniczeń w stosowaniu aresztu (art. 259 § 4 k.p.k.).
Czy grozi areszt. Środki zapobiegawcze
Środek zapobiegawczy w postępowaniu przygotowawczym można zastosować tylko wobec osoby, której przedstawiono zarzuty (art. 249 § 2 k.p.k.). Zawsze musi istnieć duże prawdopodobieństwo, że popełniła przestępstwo, oraz jedna z przesłanek szczególnych z art. 258 k.p.k. Przed zastosowaniem środka sąd albo prokurator przesłuchuje podejrzanego, a obrońca może wziąć w tym udział (art. 249 § 3 k.p.k.).
Zgłaszanie się na komisariat, zakaz opuszczania miejsca pobytu albo kontaktu z określonymi osobami.
art. 275 k.p.k.
Pieniądze, papiery wartościowe, zastaw lub hipoteka. Wysokość zależy od sytuacji materialnej, szkody i charakteru czynu.
art. 266 k.p.k.
Przy obawie ucieczki. Może być połączony z zatrzymaniem paszportu.
art. 277 k.p.k.
Zawieszenie w pracy lub zawodzie, zakaz określonej działalności albo prowadzenia pojazdów.
art. 276 k.p.k.
Tylko postanowieniem sądu, na najwyżej 3 miesiące, z możliwością przedłużenia łącznie do 12 miesięcy w postępowaniu przygotowawczym.
art. 250, 258, 259 i 263 k.p.k.
Duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa (art. 249 § 1) oraz obawa ucieczki, obawa matactwa, surowa kara grożąca przy zbrodni lub występku zagrożonym co najmniej 8 latami albo obawa popełnienia przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu (art. 258). Aresztu nie stosuje się, gdy czyn jest zagrożony karą do roku, ani wtedy, gdy można przewidywać karę w zawieszeniu lub łagodniejszą (art. 259 § 2 i 3).
Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, gdy przestępstwo jest zagrożone karą do roku pozbawienia wolności, oraz wtedy, gdy można przewidywać karę w zawieszeniu albo łagodniejszą. Należy od niego odstąpić, gdy spowodowałoby poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia albo wyjątkowo ciężkie skutki dla rodziny (art. 259 k.p.k.). Ograniczenia te nie działają, gdy podejrzany się ukrywa albo utrudnia postępowanie.
W postępowaniu przygotowawczym sąd stosuje areszt na najwyżej 3 miesiące. Może go przedłużyć łącznie do 12 miesięcy, a do wyroku pierwszej instancji łączny okres nie może przekroczyć 2 lat, poza wyjątkami, o których decyduje sąd apelacyjny (art. 263 k.p.k.).
Na postanowienie o areszcie przysługuje zażalenie w terminie 7 dni. Sąd rozpoznaje je nie później niż w ciągu 7 dni od przekazania mu zażalenia z aktami (art. 252 § 3 k.p.k.).
Poręczenie może złożyć sam podejrzany albo inna osoba, w pieniądzach, papierach wartościowych, jako zastaw lub hipotekę. Wysokość zależy od sytuacji materialnej, wysokości szkody i charakteru czynu. Pieniądze na poręczenie nie mogą pochodzić z darowizny dokonanej w tym celu (art. 266 k.p.k.).
Odrębną ingerencją jest zabezpieczenie na majątku, gdy grozi grzywna, świadczenie pieniężne, przepadek albo obowiązek naprawienia szkody, a bez zabezpieczenia wykonanie wyroku byłoby utrudnione. W postępowaniu przygotowawczym postanowienie wydaje prokurator, a na nie przysługuje zażalenie (art. 291 i 293 k.p.k.).
Jak może skończyć się sprawa
Koniec sprawy bez skazania, na przykład gdy czynu nie popełniono albo brak danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie.
art. 17 k.p.k.
Bez skazania, z okresem próby. Wymaga niekaralności za przestępstwo umyślne i niewielkiej wagi czynu. Na wniosek prokuratora albo w wyroku.
art. 66 k.k., art. 336 k.p.k.
Uzgodnienie kary z prokuratorem przy przyznaniu się do winy. Tylko przy występku.
art. 335 k.p.k.
Wniosek oskarżonego przed sądem, przy czynie zagrożonym karą do 15 lat.
art. 338a i 387 k.p.k.
Akt oskarżenia i pełne postępowanie dowodowe.
art. 332 k.p.k.
Na każdym etapie możliwa jest też mediacja z pokrzywdzonym, za zgodą obu stron. Nie powinna trwać dłużej niż miesiąc (art. 23a k.p.k.).
Na wniosek podejrzanego albo obrońcy prowadzący postępowanie wyznacza termin końcowego zaznajomienia z materiałami. Zawiadomienie musi przyjść co najmniej 7 dni wcześniej, a po zaznajomieniu są 3 dni na wnioski o uzupełnienie śledztwa (art. 321 k.p.k.). To pierwszy moment, w którym widać cały materiał, a nie tylko jego fragment.
Podejrzany i obrońca mogą w każdej chwili składać wnioski o przeprowadzenie czynności, na przykład przesłuchanie świadka albo opinię biegłego. Nie można im odmówić udziału w czynności przeprowadzanej na ich wniosek (art. 315 k.p.k.).
Przy występku, gdy podejrzany przyznaje się do winy, prokurator może zamiast aktu oskarżenia wystąpić do sądu z wnioskiem o skazanie z uzgodnioną karą (art. 335 k.p.k.). Uzgodnienie jest negocjacją, a jej wynik zależy od tego, jak przygotowana jest obrona.
Jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, a podejrzany nie był karany za przestępstwo umyślne, prokurator może skierować do sądu wniosek o warunkowe umorzenie (art. 336 k.p.k., art. 66 k.k.). Nie jest to skazanie.
Za zgodą obu stron sprawa może trafić do mediacji. Nie powinna ona trwać dłużej niż miesiąc i nie wlicza się do czasu postępowania przygotowawczego (art. 23a k.p.k.). Porozumienie z pokrzywdzonym bywa podstawą łagodniejszego zakończenia sprawy.
Kiedy adwokat realnie coś zmienia
Mówię o tym wprost. Obrońca nie sprawi, że zarzut zniknie, i nie zagwarantuje wyniku. Są jednak momenty, w których jego udział przekłada się na przebieg sprawy w sposób wymierny.
To jedyny moment, w którym da się ustalić stanowisko procesowe, zanim cokolwiek trafi do protokołu.
Uzasadnienie pokazuje, na czym opiera się kwalifikacja i gdzie są jej słabe punkty.
Podejrzany i obrońca mają dostęp do dowodów dołączonych do wniosku o areszt, z wyjątkiem zeznań świadków objętych ochroną (art. 156 § 5a k.p.k.). Obrońca może na tej podstawie przedstawić sądowi łagodniejszą alternatywę, na przykład poręczenie.
Różnica między typem podstawowym a kwalifikowanym przestępstwa bywa wielokrotnością zagrożenia karą.
Trzy dni na wnioski to mało czasu na przejrzenie całej sprawy. Przygotowanie trzeba zacząć wcześniej.
Propozycja prokuratora nie jest ostatnim słowem. Warunki porozumienia można negocjować.
Pytania i odpowiedzi
Nie. Zarzut oznacza, że zebrane dane dostatecznie uzasadniają podejrzenie. Kwalifikacja przyjęta na tym etapie bywa zmieniana, a postępowanie może skończyć się umorzeniem.
Odmowa to uprawnienie procesowe, o którym prokurator musi pouczyć. Nie jest przyznaniem się do winy. Szkodzą natomiast wyjaśnienia złożone bez znajomości akt i zmieniane na dalszym etapie.
Podejrzany nie odpowiada za fałszywe zeznania, bo ten przepis dotyczy świadka. Nie wolno mu jednak fałszywie oskarżać innych osób. Za to odpowiada każdy.
Tak, na kilka sposobów. Można zażądać uzasadnienia zarzutów, w którym wskazuje się fakty i dowody przyjęte za ich podstawę. Można złożyć wniosek o udostępnienie akt, choć prokurator może go odmówić ze względu na tok postępowania. Pełny wgląd przysługuje przy końcowym zaznajomieniu z materiałami.
Tak. Na żądanie podejrzanego przesłuchanie odbywa się z udziałem ustanowionego obrońcy. Jego niestawiennictwo nie wstrzymuje jednak przesłuchania (art. 301 k.p.k.), dlatego termin trzeba z obrońcą uzgodnić wcześniej.
Jeżeli podejrzany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny (art. 78 k.p.k.). W niektórych sprawach obrońca jest obowiązkowy, na przykład gdy podejrzany nie ukończył 18 lat albo są wątpliwości co do jego poczytalności (art. 79 k.p.k.).
Areszt nie jest automatycznym skutkiem zarzutu. Wymaga postanowienia sądu, dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa i jednej z przesłanek szczególnych. Realną alternatywą bywa dozór albo poręczenie.
Sam zarzut tego nie zakazuje, chyba że zastosowano zakaz opuszczania kraju albo dozór z takim ograniczeniem. Trzeba jednak pamiętać o obowiązkach z pouczenia, w tym o stawiennictwie na wezwania i informowaniu o zmianie adresu.
Śledztwo powinno zakończyć się w 3 miesiące, a dochodzenie w 2 miesiące, ale prokurator może je przedłużać. Potem, jeżeli sprawa trafi do sądu, zaczyna się postępowanie sądowe.
Przy występku i przyznaniu się do winy prokurator może skierować do sądu wniosek o skazanie z uzgodnioną karą. Po wniesieniu aktu oskarżenia podobny wniosek może złożyć sam oskarżony, gdy czyn jest zagrożony karą do 15 lat.
Wynagrodzenie ustalam po zapoznaniu się z zarzutem, liczbą zarzucanych czynów i etapem postępowania. Obrona w postępowaniu przygotowawczym i obrona przed sądem to dwa różne zakresy. Warunki podaję z góry, na piśmie.
Materiały szczegółowe
Pierwsze przesłuchanie wyznacza ramy całej obrony
Do wstępnej oceny wystarczy treść postanowienia o przedstawieniu zarzutów. Proszę przesłać skan przez formularz albo zadzwonić.
adw. Bartosz Krycki
Adwokat, wpis WRO/ADW/2758. Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu, ul. Legnicka 52 lok. 503. Prowadzę obronę w sprawach karnych na każdym etapie postępowania.
tel. 512 976 090, kancelaria@adwkrycki.pl